મેડિકલ સ્ટોર્સના વેચાણ અને પ્રિસ્ક્રિપ્શનનું ક્રોસ વેરિફિકેશન કરવાની માગ, આરોગ્ય તંત્ર સામે સવાલો

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના દ્વારકા તાલુકામાં મેડિકલ સ્ટોર્સમાં દવાઓના વેચાણ અને ડૉક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શનના પાલન અંગે તપાસની માગ ઊઠી રહી છે. ડૉક્ટરની સલાહ અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન વગર વેચવાની મનાઈ હોય તેવી દવાઓનું વેચાણ નિયમ મુજબ થાય છે કે નહીં, તેની તપાસ કરવી જરૂરી છે. જો કોઈ મેડિકલ સ્ટોરમાં પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત દવાઓનું વેચાણ મોટા પ્રમાણમાં થતું હોય, પરંતુ તેની સામે જરૂરી પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને વેચાણના રેકોર્ડમાં અસંગતતા જોવા મળે, તો તે તપાસનો વિષય બને છે. જોકે, દ્વારકા તાલુકામાં ખરેખર કેટલા પ્રમાણમાં આવું વેચાણ થાય છે તે અંગે સત્તાવાર આંકડા કે ચકાસાયેલા પુરાવા વિના કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય નહીં. આ સ્થિતિમાં સંબંધિત ડ્રગ કંટ્રોલ તંત્ર દ્વારા મેડિકલ સ્ટોર્સના વેચાણના રેકોર્ડ, પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને દવાઓના સ્ટોકનું નિયમસર ક્રોસ વેરિફિકેશન કરવામાં આવે તો વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. આ મુદ્દો માત્ર વ્યવસાયિક નિયમો પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ લોકોના આરોગ્ય અને દર્દીઓની સુરક્ષા સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે.

ભારતમાં ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ, 1940 અને ડ્રગ્સ રૂલ્સ, 1945 હેઠળ દવાઓના ઉત્પાદન, વિતરણ અને વેચાણ માટે નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને શિડ્યૂલ H, H1 અને Xમાં આવતી દવાઓના વેચાણ માટે લાગુ પડતી પ્રિસ્ક્રિપ્શન સંબંધિત શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. આવી દવાઓનું વેચાણ કાયદામાં નિર્ધારિત જોગવાઈઓ અનુસાર થવું જોઈએ અને જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં પ્રિસ્ક્રિપ્શન તથા વેચાણના રેકોર્ડ જાળવવા જોઈએ. લાઇસન્સધારક મેડિકલ સ્ટોરમાં નોંધાયેલા ફાર્માસિસ્ટની ફરજિયાત દેખરેખ અને હાજરી અંગે લાગુ પડતા નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તેની પણ તપાસ થવી જોઈએ. માત્ર મેડિકલ સ્ટોર પાસે લાઇસન્સ હોવું પૂરતું નથી; દવાઓનું વેચાણ કાયદેસર રીતે થાય, જરૂરી દસ્તાવેજો જળવાય અને ગ્રાહકોને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળે તે પણ એટલું જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તેથી દ્વારકા તાલુકામાં કાર્યરત મેડિકલ સ્ટોર્સનું નિયમિત નિરીક્ષણ થાય છે કે નહીં તે અંગે જવાબદાર તંત્રએ સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ.

દર્દી જ્યારે બીમાર પડે છે ત્યારે તેની અને તેના પરિવારની પ્રાથમિકતા ઝડપથી સ્વસ્થ થવાની હોય છે. ડૉક્ટર દ્વારા લખી આપવામાં આવેલી દવાઓ ખરીદતી વખતે દર્દી ઘણી વખત દવાના પ્રકાર, તેની યોગ્યતા, ડોઝ અને અન્ય જરૂરી વિગતો અંગે પૂરતી તપાસ કરી શકતો નથી. ખાસ કરીને ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના કેટલાક પરિવારો માટે નિષ્ણાત ડૉક્ટરની ફી અને વારંવારની મુલાકાતનો ખર્ચ ઉઠાવવો મુશ્કેલ બનતો હોય છે. આવા સંજોગોમાં કેટલાક લોકો મેડિકલ સ્ટોરમાંથી સીધી દવા મેળવીને પોતાની રીતે સારવાર કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ દરેક બીમારી માટે એકસરખી દવા યોગ્ય હોતી નથી. ખોટી દવા, અયોગ્ય ડોઝ, દવાની આડઅસર અથવા અન્ય દવાઓ સાથે થતી પ્રતિક્રિયા દર્દીના આરોગ્યને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી દર્દીઓએ પોતાની રીતે પ્રિસ્ક્રિપ્શનવાળી દવાઓ લેવાનું ટાળવું જોઈએ અને તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. બીજી તરફ, મેડિકલ સ્ટોર્સના સંચાલકો અને સંબંધિત તંત્રએ પણ નિયમોનું પાલન થાય તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.

દ્વારકા તાલુકામાં ભૂતકાળમાં બોગસ તબીબો સામે કાર્યવાહી થયાની ચર્ચાઓ વચ્ચે હવે મેડિકલ સ્ટોર્સના નિયમિત નિરીક્ષણ અંગે પણ સવાલો ઊભા થાય છે. શું તાલુકામાં કાર્યરત તમામ લાઇસન્સધારક મેડિકલ સ્ટોર્સનું નિયમિત ઇન્સ્પેક્શન કરવામાં આવે છે? છેલ્લાં એક વર્ષમાં કેટલી દુકાનોની તપાસ કરવામાં આવી અને નિયમભંગ સામે કેટલી કાર્યવાહી થઈ? દુકાનના લાઇસન્સ પર નોંધાયેલા ફાર્માસિસ્ટની હાજરી તથા તેની નોંધણીની ખરાઈ કરવામાં આવે છે કે નહીં? આ સવાલોના જવાબો જાહેર થાય તો તંત્રની કામગીરી અંગે વધુ સ્પષ્ટતા મળી શકે છે. સાથે જ, જે વ્યક્તિના નામે મેડિકલ સ્ટોરનું લાઇસન્સ હોય તેની કાયદેસરની જવાબદારીઓનું પાલન થાય છે કે નહીં અને દવાનું વિતરણ નિયમ મુજબ થાય છે કે નહીં તે તપાસવું પણ જરૂરી છે. જોકે, તમામ મેડિકલ સ્ટોરને શંકાની નજરે જોવાને બદલે પુરાવા અને નિયમોના આધારે તપાસ થવી જોઈએ, કારણ કે અનેક દવાવિક્રેતાઓ ઈમાનદારીપૂર્વક પોતાનો વ્યવસાય ચલાવતા હોય છે.

આરોગ્ય વિભાગ અને ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટર સમક્ષ સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે દ્વારકા તાલુકામાં દવાઓના વેચાણ પર દેખરેખ રાખવા માટે કઈ વ્યવસ્થા અમલમાં છે. શિડ્યૂલ H, H1 અને Xની દવાઓના વેચાણના રેકોર્ડ તથા જરૂરી પ્રિસ્ક્રિપ્શનની ચકાસણી કરવામાં આવે છે કે નહીં? નિયમિત નિરીક્ષણ દરમિયાન સ્ટોક રજિસ્ટર, ખરીદીના બિલ, વેચાણના દસ્તાવેજો અને લાગુ પડતા રેકોર્ડની તપાસ થાય છે કે નહીં? છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન મળેલી ફરિયાદોની સંખ્યા કેટલી છે અને તેમાંથી કેટલી ફરિયાદોમાં તપાસ કરીને કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે? જો કોઈ મેડિકલ સ્ટોરમાં ગેરકાયદેસર વેચાણની ફરિયાદ મળી હોય તો તેની તપાસના પરિણામો શું આવ્યા? આ ઉપરાંત, બોગસ તબીબો સામેની કાર્યવાહી સાથે ગેરકાયદેસર દવાના વેચાણની શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિઓની તપાસ માટે સંકલિત અભિયાન હાથ ધરવામાં આવે છે કે નહીં તે પણ જાણવું જરૂરી છે. આ પ્રશ્નોનો હેતુ કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થાને અગાઉથી દોષિત ઠેરવવાનો નહીં, પરંતુ જાહેર આરોગ્યની સુરક્ષા માટે જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

દવાઓના વેચાણમાં નિયમભંગ સાબિત થાય તો સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ મુજબ કાર્યવાહી કરવાની જવાબદારી સક્ષમ અધિકારીઓની છે. તપાસ દરમિયાન કોઈ મેડિકલ સ્ટોરમાં જરૂરી પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના નિયંત્રિત દવાઓનું વેચાણ થતું હોવાનું જણાય, ફાર્માસિસ્ટની ફરજિયાત દેખરેખના નિયમોનું ઉલ્લંઘન થાય અથવા વેચાણના રેકોર્ડમાં ગંભીર ગેરરીતિ મળે, તો પુરાવાના આધારે કાયદેસર પગલાં લેવાં જોઈએ. દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, જિલ્લા આરોગ્ય વિભાગ અને સંબંધિત ડ્રગ કંટ્રોલ અધિકારીઓએ સંકલન કરીને નિયમિત નિરીક્ષણની વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવી જોઈએ. તપાસ પારદર્શક રીતે થાય, નિયમોનું પાલન કરતા વેપારીઓને બિનજરૂરી મુશ્કેલી ન પડે અને જ્યાં ગેરરીતિ સાબિત થાય ત્યાં યોગ્ય કાર્યવાહી થાય તે જરૂરી છે. સાથે જ, નાગરિકોને દવાઓ અંગે જાગૃતિ આપવામાં આવે અને શંકાસ્પદ વેચાણ સામે ફરિયાદ કરવાની વ્યવસ્થા વિશે માહિતી આપવામાં આવે તો પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.

હવે જોવાનું એ છે કે દ્વારકા તાલુકામાં મેડિકલ સ્ટોર્સના સંચાલન અને દવાઓના વેચાણ અંગે ઊભા થયેલા આ સવાલોનો જવાબ સંબંધિત તંત્ર ક્યારે આપે છે. શું મેડિકલ સ્ટોર્સના લાઇસન્સ, ફાર્માસિસ્ટની હાજરી, દવાના સ્ટોક અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત વેચાણની નિયમસર તપાસ કરવામાં આવશે? શું છેલ્લાં એક વર્ષના નિરીક્ષણ અને કાર્યવાહી અંગેની વિગતો જાહેર કરવામાં આવશે? આ મુદ્દે દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, જિલ્લા આરોગ્ય વિભાગ અને ડ્રગ કંટ્રોલ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટતા કરવી જોઈએ. દર્દીઓના આરોગ્ય સાથે કોઈ બાંધછોડ ન થાય તે માટે નિયમિત ચકાસણી, જવાબદારી અને પારદર્શક કાર્યવાહી અનિવાર્ય છે. જો કોઈ ગેરરીતિ હોય તો તે પુરાવા સાથે બહાર આવે અને જવાબદારો સામે કાયદેસર પગલાં લેવાય, જ્યારે નિયમોનું પાલન કરતા મેડિકલ સ્ટોર્સની કામગીરીને પણ યોગ્ય માન્યતા મળે. અંતે, આ સમગ્ર મુદ્દાનો મુખ્ય હેતુ એક જ છે—દ્વારકા તાલુકાના નાગરિકોને સુરક્ષિત દવાઓ અને જવાબદાર આરોગ્યસેવા મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવું.

રિપોર્ટ÷બુધાભા ભાટી