મારું ગુજરાત સરકારી કચેરીઓમાં પ્લાસ્ટિક ફાઈલ-ફોલ્ડર પર પ્રતિબંધ તરફ ગુજરાત સરકારનું મોટું પગલું.

પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ટકાઉ કાર્યપ્રણાલીને પ્રોત્સાહન આપવા ગુજરાત સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. રાજ્યની તમામ સરકારી કચેરીઓમાં હવે પ્લાસ્ટિકના ફોલ્ડર અને ફાઈલોના ઉપયોગને તબક્કાવાર બંધ કરવામાં આવશે. આ અંગે સામાન્ય વહીવટ વિભાગ દ્વારા પરિપત્ર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. સરકારના આ નિર્ણયથી સરકારી વહીવટમાં પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગમાં ઘટાડો થશે અને તેના સ્થાને પર્યાવરણને અનુકૂળ સામગ્રીનો ઉપયોગ વધશે. પર્યાવરણ જતનને લઈને સરકારની નીતિમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું તરીકે આ નિર્ણયને જોવામાં આવી રહ્યો છે.

સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા આ નિર્ણય પાછળ પ્લાસ્ટિકના વધતા ઉપયોગથી પર્યાવરણ પર પડતી ગંભીર અસરોને ઘટાડવાનો મુખ્ય હેતુ છે. ભારત સરકારના ‘પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986’ તેમજ ‘પ્લાસ્ટિક વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2016’ હેઠળ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતા પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે વિવિધ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. આ જ દિશામાં ગુજરાત સરકારે સરકારી કચેરીઓમાં ઉપયોગમાં લેવાતી પ્લાસ્ટિક આધારિત સ્ટેશનરીનો તબક્કાવાર ઘટાડો કરવાનો નિર્ણય કર્યો છે. સરકારી તંત્ર પોતે પર્યાવરણલક્ષી કાર્યપદ્ધતિ અપનાવે તેવો આ નિર્ણયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.

આ નવી માર્ગદર્શિકા માત્ર ગાંધીનગર સ્થિત સચિવાલય પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ રાજ્યભરની વિવિધ સરકારી અને જાહેર સંસ્થાઓમાં લાગુ પડશે. સચિવાલયના તમામ વિભાગો ઉપરાંત ખાતાના વડાની કચેરીઓ, જાહેર સાહસો, સરકારી નિગમો, મંડળો, સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ અને અન્ય સરકારી કચેરીઓનો પણ તેમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, સરકારી યુનિવર્સિટીઓ અને ગ્રાન્ટ-ઈન-એઈડ સંસ્થાઓને પણ આ નિર્ણય હેઠળ આવરી લેવામાં આવી છે. એટલે કે રાજ્યના સરકારી વહીવટના મોટા હિસ્સામાં પ્લાસ્ટિક ફાઈલ અને ફોલ્ડરના ઉપયોગમાં ધીમે ધીમે ઘટાડો થશે.

સરકારી કચેરીઓમાં રોજિંદી કામગીરી દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં ફાઈલ, દસ્તાવેજ અને કાગળોને સાચવવા માટે પ્લાસ્ટિક ફોલ્ડર અને કવરનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હવે તેના વિકલ્પ તરીકે કાગળ, શણ અને કાપડમાંથી બનેલા પર્યાવરણને અનુકૂળ તથા ટકાઉ ફાઈલ કવરનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ સામગ્રી પ્લાસ્ટિકની સરખામણીમાં વધુ પર્યાવરણલક્ષી હોવાથી કચરાના વ્યવસ્થાપનમાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે. સાથે જ સ્થાનિક સ્તરે આવા ઈકો-ફ્રેન્ડલી ફાઈલ કવરનું ઉત્પાદન વધે તો નાના ઉદ્યોગો, સ્વસહાય જૂથો અને કારીગરો માટે રોજગારીની તકો ઊભી થવાની સંભાવના પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

સરકારે હાલની વ્યવસ્થામાં તાત્કાલિક અડચણ ઊભી ન થાય તે માટે પણ વ્યવહારુ અભિગમ અપનાવ્યો છે. કચેરીઓમાં હાલમાં ઉપલબ્ધ પ્લાસ્ટિક ફાઈલ અને સ્ટેશનરીનો સ્ટોક પૂર્ણ થયા બાદ નવી ખરીદી કરતી વખતે પર્યાવરણલક્ષી વિકલ્પોનો જ ઉપયોગ કરવાનો રહેશે. એટલે કે પહેલેથી ઉપલબ્ધ સામગ્રીનો બગાડ કર્યા વિના તબક્કાવાર નવી વ્યવસ્થા અમલમાં આવશે. નવી ખરીદીમાં પ્લાસ્ટિક આધારિત ફાઈલ-ફોલ્ડરને બદલે કાગળ, શણ અથવા કાપડ જેવા વિકલ્પોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે.

આ નિર્ણય ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણની વ્યાપક ભાવનાને પણ અનુરૂપ છે. સરકારી કચેરીઓમાં દરરોજ થતો પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ જો ઘટે તો લાંબા ગાળે પ્લાસ્ટિક કચરાના પ્રમાણમાં ઘટાડો કરવામાં મદદ મળી શકે છે. સરકાર પોતે પ્લાસ્ટિકમુક્ત કાર્યસંસ્કૃતિ તરફ આગળ વધશે તો અન્ય સંસ્થાઓ અને નાગરિકોમાં પણ પર્યાવરણમૈત્રી કાર્યપદ્ધતિ અપનાવવા માટે પ્રેરણા મળી શકે છે. કચેરીની નાની લાગતી આ પ્રક્રિયાત્મક બાબત પર્યાવરણ સંરક્ષણના મોટા અભિયાન સાથે જોડાયેલી છે.

ગુજરાત સરકારનો આ નિર્ણય સરકારી વહીવટમાં પર્યાવરણલક્ષી બદલાવ તરફ મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. પ્લાસ્ટિકના ફાઈલ-ફોલ્ડરના સ્થાને કાગળ, શણ અને કાપડ જેવા વિકલ્પોનો ઉપયોગ શરૂ થતાં સરકારી કચેરીઓમાં વધુ ટકાઉ કાર્યપ્રણાલી વિકસાવવાનો માર્ગ ખુલશે. સચિવાલયથી લઈને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ અને યુનિવર્સિટીઓ સુધી આ નિર્ણયનો વ્યાપ હોવાથી તેની અસર પણ વ્યાપક રહેવાની છે. હવે આ માર્ગદર્શિકાનો અસરકારક અમલ અને નવી ખરીદીમાં પર્યાવરણમૈત્રી વિકલ્પોને પ્રાથમિકતા આપવી એ આગામી તબક્કામાં મહત્વપૂર્ણ રહેશે.