આંતરરાષ્ટ્રીય 1 જૂનથી પેટ્રોલ, ડીઝલ અને ATFની નિકાસ પર નવો એક્સપોર્ટ ડ્યૂટી નિયમ વૈશ્વિક તેલ સંકટ વચ્ચે ભારત સરકારનું મોટું પગલું, સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણ પૂરવઠો જાળવવા પર ભાર.
વિશ્વભરમાં વધી રહેલા ભૂરાજકીય તણાવ, પશ્ચિમ એશિયામાં સર્જાયેલી અસ્થિરતા અને કાચા તેલના પુરવઠા અંગે ઉભી થયેલી ચિંતાઓ વચ્ચે ભારત સરકારે ઇંધણ સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપતા મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પેટ્રોલ, ડીઝલ અને વિમાનમાં વપરાતા એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF)ની નિકાસ ઉપર લાગતા એક્સપોર્ટ ડ્યૂટીના દરોમાં ફેરફાર જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. નવા દરો 1 જૂન 2026થી અમલમાં આવશે.
કેન્દ્રના નાણા મંત્રાલય દ્વારા જાહેર કરાયેલા નોટિફિકેશન અનુસાર પેટ્રોલની નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹1.5, ડીઝલ પર પ્રતિ લીટર ₹13.5 અને ATF પર પ્રતિ લીટર ₹9.5નો એક્સપોર્ટ ડ્યૂટી લાગુ રહેશે. આ દરોની દર પંદર દિવસે સમીક્ષા કરવામાં આવે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલ તથા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના ભાવોને આધારે તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે.
આ નિર્ણય એવા સમયે લેવામાં આવ્યો છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા બજારોમાં ભારે અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે. મધ્યપૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવ અને સપ્લાય ચેઇન ઉપર પડતા પ્રભાવને કારણે અનેક દેશો પોતાના સ્થાનિક ઇંધણ જથ્થાને સુરક્ષિત રાખવા માટે નીતિગત પગલાં લઈ રહ્યા છે. ભારતે પણ તે જ દિશામાં આગળ વધીને નિકાસ નિયંત્રણને વધુ વ્યવસ્થિત બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
કયા ઇંધણ પર કેટલો ડ્યૂટી?
સરકારના નવા નિયમ મુજબ:
પેટ્રોલની નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹1.5
ડીઝલની નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹13.5
ATF (એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ)ની નિકાસ પર પ્રતિ લીટર ₹9.5
ડ્યૂટીના આ દરો 1 જૂનથી અમલમાં આવશે અને આગામી પંદર દિવસ માટે લાગુ રહેશે. ત્યારબાદ ફરી સમીક્ષા કરવામાં આવશે.
સામાન્ય ગ્રાહકો માટે રાહતના સમાચાર
સરકારના આ નિર્ણયમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે દેશના સામાન્ય ગ્રાહકોને સીધી અસર થવાની નથી. સ્થાનિક બજારમાં વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલ ઉપર લાગતી વર્તમાન એક્સાઇઝ ડ્યૂટીમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલે કે પેટ્રોલ પંપ ઉપર મળતા ઇંધણના દરોમાં આ નિર્ણયના કારણે તાત્કાલિક કોઈ વધારો થવાનો નથી.
સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પગલું માત્ર નિકાસ થતી પેટ્રોલિયમ પેદાશોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યું છે. દેશની અંદરની માંગ અને પુરવઠા વ્યવસ્થાને અસર ન થાય તે માટે ઘરેલું બજાર માટેની કરરચનામાં કોઈ બદલાવ કરવામાં આવ્યો નથી.
સરકારનો મુખ્ય હેતુ શું?
કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં વધતી અનિશ્ચિતતા વચ્ચે દેશની અંદર પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોનો પૂરતો જથ્થો ઉપલબ્ધ રહે તે અત્યંત જરૂરી છે. જો મોટી માત્રામાં નિકાસ ચાલુ રહે તો ઘરેલું બજારમાં પુરવઠા ઉપર દબાણ વધી શકે છે, જેના કારણે કિંમતોમાં અસ્થિરતા આવવાની શક્યતા રહે છે.
સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે:
દેશની અંદર ઇંધણની ઉપલબ્ધતા જાળવવી
કિંમતોને નિયંત્રણમાં રાખવી
વૈશ્વિક સંકટ દરમિયાન ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવી
સ્થાનિક ગ્રાહકોને અચાનક ભાવવધારાથી બચાવવું
માર્ચથી જ શરૂ થઈ હતી કાર્યવાહી
પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલા તણાવ અને તેલ બજારમાં સર્જાયેલી અસ્થિરતાને ધ્યાનમાં રાખીને કેન્દ્ર સરકારે 27 માર્ચ 2026થી જ પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ ઉપર નિયંત્રણાત્મક પગલાં લેવાની શરૂઆત કરી હતી. તે સમયે સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી (SAED) અને અન્ય લેવીઓ લાગુ કરવામાં આવી હતી જેથી રિફાઇનરીઓ મોટી માત્રામાં નિકાસ કરવાને બદલે સ્થાનિક પુરવઠાને પ્રાથમિકતા આપે.
ત્યારબાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની સ્થિતિ મુજબ દર પંદર દિવસે દરોમાં ફેરફાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. મે મહિનામાં પણ સરકાર દ્વારા ડ્યૂટીના દરોમાં સુધારા કરવામાં આવ્યા હતા.
તેલ કંપનીઓ ઉપર શું અસર પડશે?
ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે એક્સપોર્ટ ડ્યૂટીમાં થયેલા આ સુધારાથી ભારતીય રિફાઇનિંગ કંપનીઓની નિકાસ આવક ઉપર અસર પડી શકે છે. જોકે તાજેતરના સુધારામાં અગાઉની સરખામણીએ કેટલીક ડ્યૂટીમાં ઘટાડો પણ કરવામાં આવ્યો છે, જેના કારણે નિકાસકારોને થોડું રાહત મળી શકે છે.
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા રિફાઇનિંગ હબમાંનું એક છે અને Reliance Industries સહિત અનેક કંપનીઓ મોટા પ્રમાણમાં પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે. નીતિમાં થતા આવા ફેરફારોનો સીધો પ્રભાવ રિફાઇનરીઓની નિકાસ વ્યૂહરચના ઉપર પડે છે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર ઉપર સૌની નજર
હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર કાચા તેલના ભાવ અને મધ્યપૂર્વની પરિસ્થિતિ ઉપર કેન્દ્રિત છે. જો વૈશ્વિક બજારમાં વધુ અસ્થિરતા સર્જાશે તો ભારત સહિત અનેક દેશો દ્વારા ઊર્જા સુરક્ષાને લઈને વધુ કડક પગલાં લેવામાં આવી શકે છે.
હાલ માટે કેન્દ્ર સરકારે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે સ્થાનિક ગ્રાહકોના હિતોને પ્રથમ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવશે અને દેશની અંદર ઇંધણનો પૂરતો જથ્થો જળવાઈ રહે તે માટે જરૂરી તમામ નીતિગત નિર્ણયો લેવામાં આવશે.
