મારું ગુજરાત ગુજરાતમાં કાળઝાળ ગરમીનો કહેર: રાજકોટમાં 25 વર્ષનો રેકોર્ડ તૂટ્યો.

ગુજરાત સહિત દેશના અનેક વિસ્તારોમાં ઓક્ટોબરના અંતિમ દિવસોમાં પણ ગરમીનો પ્રકોપ યથાવત રહેવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અલ નીનોની સ્થિતિ વધુ મજબૂત બનવાની ચર્ચા વચ્ચે વરસાદ અને તાપમાનને લઈને ચિંતા વધી છે. આપેલી હવામાન માહિતી અનુસાર, દેશમાં સરેરાશ વરસાદમાં આશરે 13 ટકાની ખાધ નોંધાઈ છે અને 31 ઓક્ટોબર સુધી સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. બીજી તરફ, ગુજરાતમાં અનેક શહેરોમાં તાપમાનનો પારો 38થી 40 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ પહોંચતાં લોકોને ઓક્ટોબરમાં પણ ઉનાળા જેવી ગરમીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. સામાન્ય રીતે ચોમાસા બાદ વાતાવરણમાં ઠંડક વધવાની શરૂઆત થાય છે, પરંતુ આ વખતે અનેક વિસ્તારોમાં ગરમી લાંબા સમય સુધી ટકી રહી છે. જોકે, અલ નીનો અને સ્થાનિક હવામાન વચ્ચેના સંબંધ અંગે ચોક્કસ નિષ્કર્ષ માટે હવામાન વિભાગની સત્તાવાર આગાહી તથા વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણને ધ્યાનમાં લેવું જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં ગરમીના આ માહોલ વચ્ચે રાજકોટનું તાપમાન ખાસ ચર્ચામાં આવ્યું છે. આપેલા અહેવાલ મુજબ, રાજકોટમાં મહત્તમ તાપમાન 40.8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયું છે, જે આ સમયગાળા માટે અસામાન્ય રીતે ઊંચું ગણાય છે. અહેવાલમાં આ તાપમાનને છેલ્લા 25 વર્ષનો રેકોર્ડ ગણાવવામાં આવ્યું છે. વર્ષ 2011 પછી 2020માં રાજકોટમાં તાપમાન 40.2 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધી પહોંચ્યું હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ વખતે પારો ફરી 40 ડિગ્રીને પાર જતાં સ્થાનિક લોકો ગરમીથી પરેશાન થઈ રહ્યા છે. રાજકોટમાં બપોરના સમયે રસ્તાઓ પર અવરજવર કરતી વખતે ગરમ પવનો અને તીવ્ર તડકાનો અનુભવ થઈ શકે છે. જોકે, 25 વર્ષનો રેકોર્ડ તૂટ્યો હોવાના દાવાની પુષ્ટિ માટે હવામાન વિભાગના સત્તાવાર ઐતિહાસિક આંકડાઓ તપાસવા જરૂરી છે. ઊંચા તાપમાનને કારણે નાગરિકોએ બપોરના સમયે બિનજરૂરી બહાર નીકળવાનું ટાળવું જોઈએ.

રાજકોટ ઉપરાંત ગુજરાતના અન્ય શહેરોમાં પણ ગરમીનો પારો ઊંચો નોંધાયો છે. અહેવાલમાં કંડલામાં 39.5 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન નોંધાવાનો ઉલ્લેખ છે, જ્યારે સુરેન્દ્રનગર, ભુજ, નલિયા અને ડીસામાં તાપમાન 39 ડિગ્રીની આસપાસ રહ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. કેશોદ, પોરબંદર, વલ્લભવિદ્યાનગર, વડોદરા અને સુરતમાં આશરે 38 ડિગ્રી તાપમાન નોંધાયું હતું. અમદાવાદ અને અમરેલી સહિતનાં સ્થળોએ પણ પારો 37 ડિગ્રી સુધી પહોંચ્યો હોવાની માહિતી આપવામાં આવી છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યના વિવિધ વિસ્તારોમાં ઓક્ટોબરના અંત તરફ પણ ગરમીનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભેજનું પ્રમાણ વધારે હોય તો ગરમી વધુ અસહ્ય લાગી શકે છે, જ્યારે આંતરિક વિસ્તારોમાં તીવ્ર તડકાને કારણે બપોરના સમયે મુશ્કેલી વધી શકે છે. શહેર પ્રમાણે તાપમાનમાં ફેરફાર થતો હોવાથી સ્થાનિક આગાહી પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે.

વરસાદની શક્યતા અંગેની આગાહી વચ્ચે રાજ્યના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં હવામાન શુષ્ક રહેવાની માહિતી સામે આવી છે. આપેલા અહેવાલ મુજબ, સુરતમાં માત્ર એકથી બે મિલીમીટર જેટલા હળવા છાંટા પડ્યા હતા, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં નોંધપાત્ર વરસાદ થયો ન હતો. 22 ઓક્ટોબર માટે પણ છૂટાછવાયા વિસ્તારોમાં હળવા વરસાદ અથવા સામાન્ય છાંટાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી હતી. જોકે, હળવા વરસાદની આગાહીનો અર્થ સમગ્ર રાજ્યમાં વરસાદ પડશે એવો થતો નથી. સ્થાનિક વાતાવરણ, ભેજ અને પવનની દિશા પ્રમાણે એક જ રાજ્યના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં જુદી સ્થિતિ જોવા મળી શકે છે. વરસાદ ન પડતાં દિવસ દરમિયાન ગરમી યથાવત રહી શકે છે, જ્યારે રાત્રિના તાપમાનમાં પણ અપેક્ષિત ઘટાડો ન થાય તો લોકોને ઉકળાટનો અનુભવ થઈ શકે છે. તેથી ખેડૂતો, વેપારીઓ અને સામાન્ય નાગરિકોએ હવામાનની નવીનતમ માહિતી મુજબ પોતાની કામગીરીનું આયોજન કરવું જોઈએ.

અલ નીનોની સ્થિતિ પણ આ હવામાન ચર્ચામાં મહત્ત્વનો વિષય બની છે. અલ નીનો એ પ્રશાંત મહાસાગરના વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધવા સાથે જોડાયેલી કુદરતી હવામાન પરિસ્થિતિ છે. તેની અસરથી વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં વરસાદ, તાપમાન અને પવનની પેટર્નમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જોકે, તેની અસર દરેક દેશમાં અને દરેક ઋતુમાં સરખી રહેતી નથી. ભારતમાં ચોમાસાના વરસાદ પર અલ નીનોની અસર પડી શકે છે, પરંતુ સ્થાનિક હવામાન, સમુદ્રની અન્ય સ્થિતિઓ અને વાતાવરણના પરિબળો પણ મહત્ત્વ ધરાવે છે. અહેવાલમાં અલ નીનો વધુ મજબૂત બનવાની વાત કરવામાં આવી છે, પરંતુ તેને ‘વેરી સ્ટ્રોંગ’ અથવા ‘સુપર સ્ટ્રોંગ’ સ્તરે પહોંચ્યો હોવાનું માનવા માટે સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક સંસ્થા અથવા હવામાન વિભાગની તાજી માહિતી ચકાસવી જરૂરી છે. અલ નીનોના નામે ગરમી કે વરસાદ અંગેના દરેક દાવાને સીધો સાચો માનવાને બદલે સત્તાવાર આગાહી પર આધાર રાખવો જોઈએ.

આગામી દિવસોમાં તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધારે રહેવાની શક્યતા હોય તો આરોગ્યની દૃષ્ટિએ પણ સાવચેતી જરૂરી છે. ગરમીમાં લાંબા સમય સુધી બહાર રહેવાથી શરીરમાં પાણીની ઊણપ, થાક, ચક્કર આવવા અને ગરમીથી થતી અન્ય તકલીફો ઊભી થઈ શકે છે. નાગરિકોએ પૂરતું પાણી પીવું, હળવા અને આરામદાયક કપડાં પહેરવા તથા શક્ય હોય ત્યાં સુધી બપોરના તીવ્ર તડકામાં બહાર નીકળવાનું ટાળવું જોઈએ. બહાર કામ કરતા શ્રમિકો, ટ્રાફિક પોલીસ, ડિલિવરી કર્મચારીઓ અને ખેડૂતો માટે સમયાંતરે છાંયડામાં આરામ કરવો ખાસ જરૂરી છે. બાળકો અને વૃદ્ધોની ગરમી સામે સહનશક્તિ ઓછી હોઈ શકે છે, તેથી તેમની વિશેષ કાળજી લેવી જોઈએ. પશુ-પક્ષીઓ માટે પણ પીવાના પાણીની વ્યવસ્થા કરવી ઉપયોગી છે. જો કોઈ વ્યક્તિને ગરમીના કારણે ગંભીર અસ્વસ્થતા અનુભવાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લેવી જોઈએ.

હાલની સ્થિતિને જોતા ગુજરાતમાં ઓક્ટોબરના અંત સુધી ગરમીનો માહોલ યથાવત રહેવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે. અહેવાલમાં દિવાળી સુધી હવામાન મોટાભાગે શુષ્ક અને સામાન્ય કરતાં ગરમ રહેવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ અરબી સમુદ્રમાં લો પ્રેશર વિસ્તાર સર્જાયો હોવાનો ઉલ્લેખ પણ કરવામાં આવ્યો છે, પરંતુ તેની ગુજરાત પર નોંધપાત્ર અસર થવાની શક્યતા ઓછી હોવાનું જણાવાયું છે. તેમ છતાં હવામાનની સ્થિતિ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે, તેથી વરસાદ અને તાપમાન અંગેના અંતિમ અનુમાન માટે ભારતીય હવામાન વિભાગની તાજી આગાહી જોવી જરૂરી છે. રાજકોટમાં નોંધાયેલા 40.8 ડિગ્રી તાપમાનથી લઈને રાજ્યના અન્ય શહેરોમાં અનુભવાતી ગરમી સુધી, હાલની પરિસ્થિતિ નાગરિકોનું ધ્યાન ખેંચી રહી છે. અલ નીનોની સંભવિત અસર, ઓછા વરસાદની સ્થિતિ અને ઊંચા તાપમાન વચ્ચે સૌએ સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને ખેડૂતો અને પાણીના વપરાશ સાથે સંકળાયેલા લોકોએ ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતીના આધારે આયોજન કરવું જોઈએ.