સબરસ મહારાષ્ટ્રમાં મતદાર યાદીની ટેકનિકલ ખામી: 2.70 લાખ મતદારોની ઉંમર 100 વર્ષથી વધુ નોંધાઈ!
મહારાષ્ટ્રમાં સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR-2026 હેઠળ તૈયાર કરવામાં આવેલી ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદીમાં એક મોટી ટેકનિકલ ખામી સામે આવ્યાનો અહેવાલ પ્રકાશમાં આવ્યો છે. મળતી માહિતી મુજબ, રાજ્યના કુલ 2,70,313 મતદારોના રેકોર્ડમાં જન્મવર્ષ ભૂલથી 1900 નોંધાઈ ગયું હતું. પરિણામે આ મતદારોની ઉંમર મતદાર યાદીમાં 101થી 150 વર્ષની વચ્ચે દેખાવા લાગી હતી. કેટલાક મતદારોની ઉંમર તો 126 વર્ષ સુધી દર્શાવવામાં આવી હતી. મતદાર યાદી તૈયાર કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ડિજિટલ સિસ્ટમમાં થયેલી આ ભૂલને કારણે મોટી સંખ્યામાં નાગરિકોના રેકોર્ડમાં ખોટી માહિતી નોંધાઈ ગઈ હતી. આ મામલો સામે આવ્યા બાદ મતદાર યાદીના ડેટાની ચોકસાઈ, ટેકનિકલ દેખરેખ અને ભૂલો સુધારવાની પ્રક્રિયા અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
અહેવાલ અનુસાર, આ ટેકનિકલ ખામીની સૌથી વધુ અસર નાસિક જિલ્લામાં જોવા મળી હતી. કુલ અસરગ્રસ્ત 2,70,313 મતદારોમાંથી 2,37,974 મતદારો નાસિક જિલ્લાના ત્રણ વિધાનસભા મતવિસ્તારોમાં નોંધાયેલા હતા. એટલે કે, અસરગ્રસ્ત મતદારોમાંથી આશરે 88 ટકા મતદારો એક જ જિલ્લામાં હતા. આ મતવિસ્તારોમાં કલવણ, ચાંદવડ અને દેવલાલીનો સમાવેશ થતો હોવાનું જણાવાયું છે. બાકીના 32,339 મતદારો રાજ્યના અન્ય વિસ્તારોમાં નોંધાયેલા હતા. જન્મવર્ષના એક જ ખોટા ડેટાને કારણે હજારો નહીં, પરંતુ લાખો મતદારોની ઉંમર અસામાન્ય રીતે વધારે દેખાવા લાગી હતી. આ પ્રકારની ભૂલ મતદાર યાદીનું નિરીક્ષણ કરતા અધિકારીઓ માટે પણ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે, કારણ કે મતદારની ઉંમર સહિતની વિગતો ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં મહત્ત્વપૂર્ણ હોય છે.
આ મામલામાં સૌથી વધુ ચર્ચા ભૂલ સુધારવામાં લાગેલા સમયને લઈને થઈ રહી છે. અહેવાલ મુજબ, મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીએ ખામી સુધારવા માટે કેન્દ્રીય ચૂંટણી પંચના મુખ્યાલય સાથે સતત પાંચ અઠવાડિયા સુધી પત્રવ્યવહાર કર્યો હતો. મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી એસ. ચોક્કલિંગમે ચૂંટણી પંચના આઈટી વિભાગ પાસેથી અસરગ્રસ્ત મતદારોનો જૂનો અને સુધારેલો ડેટા એક્સેલ ફોર્મેટમાં માગ્યો હતો. આ માટે 2 સપ્ટેમ્બર અને 8 સપ્ટેમ્બરના રોજ પત્રો લખવામાં આવ્યા હોવાનો ઉલ્લેખ છે. તેમ છતાં જરૂરી માહિતી સમયસર ન મળતાં વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગ સમક્ષ પણ આ મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો. રાજ્યના અધિકારીઓએ ખામી સુધારવા માટે જરૂરી ડેટા વિલંબ વિના ઉપલબ્ધ કરાવવાની માંગ કરી હતી.
આખરે, અહેવાલમાં જણાવ્યા અનુસાર, 5 ઑક્ટોબરે મીડિયા દ્વારા આ મુદ્દે પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા બાદ જવાબ મળ્યો હતો અને 6 ઑક્ટોબરે સિસ્ટમમાંથી આ ટેકનિકલ ખામી દૂર કરવામાં આવી હતી. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, સિસ્ટમમાં જન્મવર્ષના ડિફોલ્ટ ફિલ્ડમાં 1900 સેટ થઈ જતાં આ સમસ્યા ઊભી થઈ હતી. એટલે કે, દરેક અસરગ્રસ્ત મતદારની વાસ્તવિક જન્મતારીખ અલગ હોવા છતાં, સિસ્ટમમાં એક જ વર્ષ નોંધાઈ જતાં તેમની ઉંમર ખોટી રીતે દર્શાવાઈ હતી. આ ઘટનાએ ડિજિટલ ડેટાબેઝમાં ડિફોલ્ટ સેટિંગ્સની ચકાસણી, ડેટાની ગુણવત્તા અને સમયસર ભૂલ સુધારવાની વ્યવસ્થાનું મહત્ત્વ ફરી એકવાર સામે લાવ્યું છે.
આ ઘટનાએ મતદાર યાદીના ડેટાબેઝના કેન્દ્રીકરણ અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાને પણ ફરી વેગ આપ્યો છે. અહેવાલ મુજબ, ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુએ અગાઉ મતદાર યાદીમાં સુધારા કરવાની કાયદાકીય જવાબદારી ધરાવતા રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓ, જિલ્લા ચૂંટણી અધિકારીઓ અને ઇલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઑફિસર્સને પોર્ટલ પર પૂરતો પ્રવેશ ન મળવા અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. અન્ય ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ પણ મતદાર યાદીના ડેટાબેઝનું સતત કેન્દ્રીકરણ થવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હોવાનું જણાવાયું છે. આ મુદ્દે મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે, જ્યારે રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરના અધિકારીઓ પાસે મતદાર યાદી સુધારવાની જવાબદારી હોય, ત્યારે જરૂરી ડેટા સુધી સમયસર પહોંચ અને ભૂલો સુધારવાની સત્તા કેટલી સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે.
મહારાષ્ટ્રની ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી અંગેના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે, 31 ઑગસ્ટે પ્રસિદ્ધ થયેલી યાદીમાં મતદારોની સંખ્યા 7.72 કરોડ દર્શાવવામાં આવી હતી, જ્યારે SIR પહેલાં આ સંખ્યા 9.79 કરોડ હતી. ડ્રાફ્ટ યાદી સામે દાવા અને વાંધા રજૂ કરવાની છેલ્લી તારીખ 12 ઑક્ટોબર અને અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર કરવાની તારીખ 16 નવેમ્બર દર્શાવવામાં આવી હતી. આ પ્રક્રિયામાં મતદારો માટે પોતાની વિગતો તપાસવી અને ભૂલ જણાય તો નિર્ધારિત પદ્ધતિથી સુધારા માટે રજૂઆત કરવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જોકે, આંકડામાં થયેલા ઘટાડા અને તેની પાછળનાં કારણો અંગે અલગથી સત્તાવાર સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. સમગ્ર ઘટનાએ ચૂંટણી સંબંધિત ડિજિટલ સિસ્ટમમાં નિયમિત ચકાસણી, પારદર્શક પ્રક્રિયા અને રાજ્ય તથા કેન્દ્રીય કચેરીઓ વચ્ચે ઝડપી સંકલનની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. મતદાર યાદી લોકશાહી પ્રક્રિયાનો પાયો હોવાથી તેમાં નોંધાતી દરેક માહિતીની ચોકસાઈ અને સમયસર સુધારણા નાગરિકોના વિશ્વાસ માટે અત્યંત જરૂરી છે.
