ધર્મ ભગવાનના ભક્ત ગરીબ કેમ હોય છે?

ભૌતિક સંપત્તિ અને પરમ કૃપા વચ્ચેનો આત્મિક મર્મ

ઘણી વખત લોકોના મનમાં પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે, જે ભગવાનને 'લક્ષ્મીપતિ' કહેવાય છે અને જેમની સેવા સ્વયં માતા લક્ષ્મી કરે છે, તેમના સાચા ભક્તો ઘણીવાર આર્થિક રીતે સામાન્ય અથવા ગરીબ કેમ હોય છે? બીજી તરફ, કેટલાક લોકો જેઓ ધર્મથી દૂર હોય છે તેઓ ભૌતિક વૈભવમાં જીવન જીવતા જોવા મળે છે.

આ પ્રશ્ન નવો નથી. હિંદુ શાસ્ત્રોમાં વર્ણવ્યા મુજબ, મહારાજ પરીક્ષિતે પણ આ જ પ્રશ્ન શુકદેવ ગોસ્વામીને પૂછ્યો હતો.

ભગવાન શિવનું જીવન સાદગીનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. તેઓ કૈલાસ પર સરળ જીવન જીવે છે, છતાં ભક્ત રાવણને સુવર્ણ લંકા પ્રાપ્ત થઈ. બીજી તરફ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના આશીર્વાદ છતાં પાંડવોએ લાંબો વનવાસ સહન કર્યો. અંતે રાવણનું પતન થયું, જ્યારે પાંડવોને ધર્મ અને યશની જીત મળી.

ભાગવતનો સંદેશ

શ્રીમદ્ ભાગવતમાં ભગવાનનો એક પ્રસિદ્ધ સંદેશ વર્ણવાય છે: "યસ્યાહમનુગૃહ્ણામિ હરિષ્યે તદ્ધનં શનૈઃ"

અર્થાત્, "જેના પર હું વિશેષ કૃપા કરું છું, તેનું ભૌતિક ધન ધીમે ધીમે દૂર કરું છું."

આનો ભાવ એ રીતે સમજાવવામાં આવે છે કે જ્યારે મનુષ્યના તમામ ભૌતિક આધાર દૂર થાય છે, ત્યારે તે આખરે ભગવાનના શરણમાં આવે છે. જો મનુષ્યનું મન માત્ર સંપત્તિમાં જ અટવાયેલું રહે, તો તેની આધ્યાત્મિક પ્રગતિ મુશ્કેલ બની શકે છે.

નારદજીની બોધકથા

એક પ્રસંગ અનુસાર દેવર્ષિ નારદજીએ ભગવાનને પૂછ્યું કે સાચા ભક્તો ઘણીવાર ગરીબીમાં કેમ રહે છે?

ભગવાને તેમને બે જુદા અનુભવ કરાવ્યા.

સૌપ્રથમ તેઓ એક ધનિક પરંતુ અહંકારી શેઠ પાસે ગયા. શેઠે બંને સાધુઓનું અપમાન કર્યું. છતાં ભગવાને તેને આશીર્વાદ આપ્યો કે તેનું ધન વધુ વધે.

પછી તેઓ એક ગરીબ વૃદ્ધા પાસે પહોંચ્યા. વૃદ્ધાએ પોતાના ઘરમાં રહેલું બધું દૂધ પ્રેમપૂર્વક સંતોને અર્પણ કર્યું. ભગવાને તેને આશીર્વાદ આપ્યો કે તેની એકમાત્ર ગાયનું મૃત્યુ થાય.

આ જોઈને નારદજી આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.

ભગવાનનો જવાબ

ભગવાને સમજાવ્યું કે વૃદ્ધા અંતિમ સમયમાં પોતાની ગાય પ્રત્યે આસક્ત હતી. જો તે આસક્તિ સાથે મૃત્યુ પામે તો તેનું મન ભગવાનમાં નહીં પરંતુ ગાયમાં રહેશે. તેથી તેની અંતિમ આસક્તિ દૂર કરીને તેને પરમગતિ તરફ લઈ જવાનો માર્ગ સરળ કરવામાં આવ્યો.

બીજી તરફ, ધનિક વ્યક્તિને વધુ ધન મળવાથી તેનું મન સંપત્તિમાં વધુ ફસાય અને તે પોતાના કર્મફળ અનુસાર આગળનું જીવન ભોગવે.

ભગવદ્ ગીતાનો સંદેશ

ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે: "યં યં વાપિ સ્મરન્ ભાવં ત્યજત્યન્તે કલેવરમ્, તં તમેવૈતિ કૌન્તેય સદા તદ્ભાવભાવિતઃ॥"

અર્થાત્, મનુષ્ય અંતિમ ક્ષણે જે ભાવનું સ્મરણ કરે છે, તે જ ભાવને અનુરૂપ ગતિ તેને પ્રાપ્ત થાય છે.

બોધ

આ બોધકથા અનુસાર સાચી ભગવાનની કૃપા માત્ર ધન-દોલત આપવી નથી, પરંતુ મનુષ્યને મોહ અને આસક્તિમાંથી મુક્ત કરીને આત્મિક શાંતિ અને પરમગતિ તરફ દોરી જવી છે.

તે સાથે એટલું પણ યાદ રાખવું જરૂરી છે કે હિંદુ પરંપરામાં અનેક દૃષ્ટિકોણો જોવા મળે છે. કેટલાક ગ્રંથોમાં ધર્મપૂર્વક મેળવેલી સમૃદ્ધિને પણ ઈશ્વરની કૃપા માનવામાં આવે છે. તેથી ગરીબી એટલે ભક્તિ અને સમૃદ્ધિ એટલે અભક્તિ એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. આ કથા જીવનમાં વૈરાગ્ય, આસક્તિનો ત્યાગ અને ઈશ્વર પ્રત્યેની નિષ્ઠાનો આધ્યાત્મિક સંદેશ આપે છે.