મારું ગુજરાત ગટરમાં થતા મોત મુદ્દે સુપ્રીમ કોર્ટનો કડક વલણ, ગુજરાત સહિત પાંચ રાજ્યોના ચીફ સેક્રેટરીને નોટિસ

દેશમાં મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવા છતાં ગટર સફાઈ દરમિયાન થતા સતત મોતોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, રાજસ્થાન અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારોને આ મુદ્દે કડક શબ્દોમાં ઠપકો આપતાં સંબંધિત રાજ્યોના ચીફ સેક્રેટરીઓને નોટિસ પાઠવી છે. કોર્ટે ચાર સપ્તાહમાં જવાબ માંગ્યો છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના આદેશોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ રહેવા બદલ તેમની સામે **અદાલતની અવમાનના (Contempt of Court)**ની કાર્યવાહી કેમ શરૂ ન કરવી.

જસ્ટિસ અરાવિંદ કુમાર અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની બેન્ચે સુનાવણી દરમિયાન સ્પષ્ટ કર્યું કે મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં ગટરમાં ઉતરીને કામ કરતાં કર્મચારીઓના મોત ચાલુ રહેવું અત્યંત ગંભીર બાબત છે. કોર્ટે નોંધ્યું કે અગાઉ પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા આપવામાં આવી હતી કે કોઈપણ વ્યક્તિને સુરક્ષા સાધનો અને મશીનરી વિના ગટરમાં ઉતારવામાં ન આવે, છતાં અનેક સ્થળોએ નિયમોનું પાલન થતું નથી.

સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ અરાવિંદ કુમારે રાજ્ય સરકારોની કામગીરી પર આકરા શબ્દોમાં અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો. તેમણે કહ્યું કે, "કોર્ટના આદેશો બાદ પણ જો ગટરમાં ઉતરવાથી લોકોના મોત થઈ રહ્યા હોય, તો હવે જવાબદારી સીધી નક્કી કરવાનો સમય આવી ગયો છે. અમે સંબંધિત રાજ્યોના મુખ્ય સચિવોને સમન્સ પાઠવવા જઈ રહ્યા છીએ અને જરૂરી હોય તો સુઓ-મોટો કોન્ટેમ્પ્ટ કાર્યવાહી પણ શરૂ કરીશું."

કોર્ટે વધુમાં કહ્યું કે દરેક ઘટના બાદ જવાબદારી કોન્ટ્રાક્ટરો પર ઢોળી દેવાથી સરકાર પોતાની જવાબદારીમાંથી બચી શકતી નથી. સર્વોચ્ચ અદાલતે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ હોવા છતાં જો આવી ઘટનાઓ બની રહી છે, તો તેની સીધી જવાબદારી સંબંધિત વહીવટી તંત્રની રહેશે. ગટર સફાઈ માટે આધુનિક મશીનો અને સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ ફરજિયાત બનાવવામાં આવ્યો હોવા છતાં તેનું અસરકારક અમલીકરણ થતું નથી, તે અંગે કોર્ટે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી.

સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ પાંચ રાજ્યોના મુખ્ય સચિવોને ચાર સપ્તાહમાં વિગતવાર જવાબ રજૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે. સાથે જ પૂછવામાં આવ્યું છે કે અદાલતના અગાઉના આદેશોનું પાલન કેમ ન થયું અને ગટર સફાઈ દરમિયાન થતા મોતોને રોકવા માટે શું પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જો સંતોષકારક જવાબ નહીં મળે તો સંબંધિત અધિકારીઓ સામે અદાલતની અવમાનનાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી શકે છે.

સર્વોચ્ચ અદાલતની આ કડક ટિપ્પણી અને નોટિસને દેશભરમાં મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગ જેવી અમાનવીય પ્રથાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવા માટેનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે માનવજીવનની સુરક્ષા સાથે કોઈપણ પ્રકારનું સમાધાન સ્વીકાર્ય નથી અને ગટર સફાઈ દરમિયાન થતા દરેક મૃત્યુ માટે જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવશે.