મારું ગુજરાત ગાંધીનગરથી કચ્છ કોર્ટમાં વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા DGPની જુબાની, ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજીનો ઐતિહાસિક ઉપયોગ.

ગુજરાત રાજ્યમાં ન્યાયિક પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી, પારદર્શક અને આધુનિક બનાવવા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ સતત વધી રહ્યો છે. હવે રાજ્યના પોલીસ વડા ડૉ. કે. એલ. એન. રાવે પોતે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સુવિધાનો ઉપયોગ કરીને ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં ડિજિટલ ટેક્નોલોજી કેવી રીતે ક્રાંતિકારી બદલાવ લાવી શકે તેનું પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે. ગાંધીનગરથી કચ્છ કોર્ટમાં ઓનલાઈન માધ્યમ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ જુબાની આપીને તેમણે માત્ર સમય અને ઇંધણની બચત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર પોલીસ તંત્ર અને નાગરિકો માટે નવી દિશા પણ દર્શાવી છે.

ન્યાય તંત્ર અને પોલીસ વિભાગના સંયુક્ત પ્રયાસોથી રાજ્યમાં કોર્ટ કાર્યવાહી માટે “ફોર્મલ વિટનેસ ડિપોઝીશન સેન્ટર” તરીકે ઓળખાતી વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સુવિધા શરૂ કરવામાં આવી છે. આ સુવિધાનો મુખ્ય હેતુ સાક્ષીઓ, પોલીસ અધિકારીઓ, સરકારી કર્મચારીઓ અને કેદીઓને લાંબી મુસાફરીથી મુક્તિ અપાવી સમય અને નાણાંની બચત કરવાનો છે. આ નવી વ્યવસ્થાને કારણે હવે રાજ્યના એક ખૂણેથી બીજા ખૂણે આવેલી કોર્ટમાં હાજરી આપવા માટે કલાકો સુધી મુસાફરી કરવાની ફરજ ઘટી રહી છે.

રાજ્યના પોલીસ વડા ડૉ. કે. એલ. એન. રાવ વર્ષ ૨૦૨૧ના એક એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો એટલે કે ACBના કેસમાં મહત્વપૂર્ણ સાક્ષી તરીકે જોડાયેલા હતા. આ કેસમાં પ્રોસિક્યુશન મંજૂરી આપવા સંદર્ભે તેમની જુબાની જરૂરી હતી. કેસની સુનાવણી કચ્છ-ગાંધીધામ કોર્ટમાં ચાલી રહી હતી. સામાન્ય રીતે આવી સ્થિતિમાં રાજ્યના પોલીસ વડાને ગાંધીનગરથી કચ્છ સુધી લાંબી મુસાફરી કરીને કોર્ટમાં હાજર રહેવું પડત. પરંતુ આધુનિક વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ વ્યવસ્થાના કારણે તેમણે ગાંધીનગર જિલ્લા કોર્ટ ખાતે આવેલા વીડિયો કોન્ફરન્સ કેન્દ્ર પરથી જ કચ્છ કોર્ટ સાથે ઓનલાઈન જોડાઈ પોતાની જુબાની નોંધાવી હતી.

આ સમગ્ર પ્રક્રિયા થોડા જ સમયમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી. જેના કારણે કલાકો સુધી ચાલતી મુસાફરી, સુરક્ષા વ્યવસ્થા, સરકારી વાહનોનો ઉપયોગ અને ઇંધણનો ખર્ચ બચાવી શકાયો હતો. રાજ્યના સૌથી ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીએ પોતે આ સુવિધાનો ઉપયોગ કરતા હવે પોલીસ વિભાગમાં પણ ટેક્નોલોજી આધારિત પ્રક્રિયાઓને વધુ પ્રોત્સાહન મળશે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

ન્યાયિક ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સુવિધા ભવિષ્યમાં કોર્ટ પ્રક્રિયાને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવી શકે છે. ઘણા કેસોમાં માત્ર સાક્ષી હાજર ન હોવાથી કે અધિકારીઓને સમયસર પહોંચવામાં મુશ્કેલી પડતા સુનાવણી મુલતવી રાખવી પડતી હોય છે. જેના કારણે કેસ લાંબા સમય સુધી અટવાઈ રહેતા હોય છે. હવે આ ડિજિટલ સુવિધાથી કેસોની કાર્યવાહી ઝડપી બનવાની સંભાવના વધી છે.

ખાસ કરીને પોલીસ વિભાગ માટે આ સુવિધા આશીર્વાદરૂપ માનવામાં આવી રહી છે. રાજ્યના વિવિધ જિલ્લાઓમાં ફરજ બજાવતા પોલીસ અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓને ઘણીવાર અન્ય જિલ્લાઓની કોર્ટોમાં જુબાની આપવા જવું પડતું હોય છે. જેના કારણે તેમની ઘણી કલાકોની ફરજ અસરગ્રસ્ત બનતી હતી. હવે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા નજીકના કેન્દ્ર પરથી જ કોર્ટમાં હાજરી આપી શકાશે. પરિણામે પોલીસ અધિકારીઓ વધુ સમય કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવાની પોતાની મૂળભૂત ફરજો માટે આપી શકશે.

જેલ તંત્ર માટે પણ આ વ્યવસ્થા ખૂબ જ ઉપયોગી બની રહી છે. અગાઉ કેદીઓને કોર્ટમાં રજૂ કરવા માટે પોલીસ જાપ્તા સાથે લાંબી મુસાફરી કરાવવી પડતી હતી. તેમાં સુરક્ષા જોખમ, ખર્ચ અને માનવબળનો મોટો પ્રશ્ન ઉભો થતો હતો. હવે ઘણા કિસ્સાઓમાં કેદીઓને જેલમાંથી જ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરી શકાય છે. જેના કારણે પોલીસ બંદોબસ્ત પરનો ભાર ઘટે છે અને સુરક્ષા વધુ મજબૂત બને છે.

આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ માત્ર સુવિધા માટે જ નહીં પરંતુ પર્યાવરણ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યો છે. લાંબી મુસાફરી ટાળવાથી સરકારી વાહનોમાં વપરાતું ઇંધણ બચે છે. જેના કારણે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો થાય છે. ડિજિટલ ન્યાયિક પ્રક્રિયાને “ગ્રીન જસ્ટિસ સિસ્ટમ” તરફનું મહત્વપૂર્ણ પગલું પણ માનવામાં આવી રહ્યું છે.

રાજ્યના પોલીસ વડા ડૉ. કે. એલ. એન. રાવે પોતાના ઉદાહરણ દ્વારા સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે આજના સમયમાં ટેક્નોલોજીનો સ્વીકાર અનિવાર્ય બની ગયો છે. તેમણે રાજ્યના તમામ પોલીસ અધિકારીઓ, કર્મચારીઓ તેમજ સામાન્ય નાગરિકોને આ સુવિધાનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા અનુરોધ કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સમય, શક્તિ અને રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ સમાન ઇંધણની બચત કરતી આવી સુવિધાઓનો વ્યાપક ઉપયોગ થવો જોઈએ.

ગુજરાતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડિજિટલ ગવર્નન્સને વધુ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે. ઈ-કોર્ટ, ઓનલાઈન સુનાવણી, ડિજિટલ દસ્તાવેજીકરણ અને વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ જેવી વ્યવસ્થાઓ હવે ન્યાયિક ક્ષેત્રમાં ઝડપી ગતિએ અમલમાં આવી રહી છે. કોરોના મહામારી દરમિયાન ઓનલાઈન સુનાવણીની શરૂઆત થઈ હતી, પરંતુ હવે તે વ્યવસ્થા વધુ સુદ્રઢ બની રહી છે.

કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગથી માત્ર સમય બચતો નથી પરંતુ ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બને છે. ઘણા કિસ્સાઓમાં દૂરના સાક્ષીઓને કોર્ટમાં હાજર થવામાં મુશ્કેલીઓ પડતી હતી. હવે તેઓ નજીકના વીડિયો કોન્ફરન્સ સેન્ટર પરથી જ જુબાની આપી શકે છે. જેના કારણે કેસની કાર્યવાહી ઝડપથી આગળ વધી શકે છે.

ગાંધીનગરથી કચ્છ સુધીની મુસાફરી સામાન્ય રીતે કલાકો લેતી હોય છે. તેમાં સરકારી વાહન, સુરક્ષા સ્ટાફ અને અન્ય વ્યવસ્થાઓનો ખર્ચ પણ જોડાતો હોય છે. હવે વીડિયો કોન્ફરન્સિંગથી આ તમામ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો શક્ય બન્યો છે. સરકારના દ્રષ્ટિકોણથી પણ આ વ્યવસ્થા લાંબા ગાળે ખર્ચ બચાવનાર સાબિત થઈ શકે છે.

પોલીસ વિભાગના કેટલાક અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે હવે રાજ્યભરમાં વધુ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ સેન્ટર ઉભા કરવાની યોજના પર પણ વિચારણા ચાલી રહી છે. ખાસ કરીને જિલ્લાકક્ષાની કોર્ટોમાં આ સુવિધા વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવશે. જેથી ગ્રામ્ય વિસ્તારોના લોકો પણ તેનો લાભ લઈ શકે.

નાગરિકોમાં પણ આ નવી વ્યવસ્થા અંગે સકારાત્મક પ્રતિસાદ જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણા લોકોનું કહેવું છે કે કોર્ટ કાર્યવાહી માટે વારંવાર લાંબી મુસાફરી કરવી ખર્ચાળ અને સમયખાઉ બની રહેતી હતી. હવે ડિજિટલ સુવિધા દ્વારા સામાન્ય લોકોને પણ રાહત મળશે.

કેટલાક ટેક્નોલોજી નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ, ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ અને સ્માર્ટ કોર્ટ સિસ્ટમ સાથે ન્યાયિક પ્રક્રિયા વધુ આધુનિક બની શકે છે. વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ તેની શરૂઆતનું મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

રાજ્યના પોલીસ વડાએ પોતે આ સુવિધાનો ઉપયોગ કરીને માત્ર એક કેસમાં જુબાની આપી નથી, પરંતુ સમગ્ર સિસ્ટમને એક મજબૂત સંદેશ આપ્યો છે કે ટેક્નોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાથી સરકાર, પોલીસ, કોર્ટ અને સામાન્ય નાગરિક – સૌને લાભ થઈ શકે છે.

એકંદરે જોઈએ તો ગાંધીનગરથી કચ્છ કોર્ટમાં વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા ડૉ. કે. એલ. એન. રાવે આપેલી જુબાની ન્યાયિક અને પોલીસ વ્યવસ્થામાં ડિજિટલ પરિવર્તનનું સીમાચિહ્નરૂપ ઉદાહરણ બની છે. સમય, ઇંધણ અને સરકારી ખર્ચની બચત સાથે ઝડપી ન્યાયિક પ્રક્રિયાની દિશામાં આ મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.