એગ્રિકલ્ચર જામનગરના બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને રાષ્ટ્રીય ગૌરવ : “બેસ્ટ પર્ફોર્મિંગ ICAR-AICRP બાજરા સેન્ટર” એવોર્ડ સાથે રાજ્યકક્ષાએ પણ સન્માન, વહેલી પાકતી GHB-538 હાઇબ્રિડથી કૃષિક્ષેત્રમાં નવી આશા.

ગુજરાતના કૃષિક્ષેત્ર માટે ગૌરવ અને આનંદની લાગણી જન્માવતી એક મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિ સામે આવી છે. જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના જામનગર સ્થિત બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને રાષ્ટ્રીય અને રાજ્યકક્ષાએ બે પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો પ્રાપ્ત થતા સમગ્ર કૃષિ વૈજ્ઞાનિક વર્તુળ, ખેડૂતો અને શિક્ષણજગતમાં ખુશીની લાગણી ફેલાઈ ગઈ છે. બાજરા સંશોધન ક્ષેત્રે ઉત્કૃષ્ટ કામગીરી, નવી સંશોધન પદ્ધતિઓ અને ખેડૂતોને વધુ ઉત્પાદનક્ષમ તેમજ વહેલી પાકતી બાજરાની જાતો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન બદલ બાજરા સંશોધન કેન્દ્ર, જામનગરને “શ્રેષ્ઠ કામગીરી આઈસીએઆર-અખિલ ભારતીય બાજરા સુધારણા પરિયોજનાનું કેન્દ્ર” એટલે કે “બેસ્ટ પર્ફોર્મિંગ ICAR-AICRP બાજરા સેન્ટર”નો એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત વહેલી પાકતી અને સુધારેલ બાજરા હાઇબ્રિડ GHB-538 વિકસાવવા બદલ ગુજરાત રાજ્યના રાજ્યપાલ અને જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના કુલાધિપતિ આચાર્ય દેવવ્રતના હસ્તે રાજ્યકક્ષાનો વિશેષ એવોર્ડ પણ એનાયત કરવામાં આવ્યો છે.

આ સિદ્ધિ માત્ર એક સંશોધન કેન્દ્રની સફળતા નથી, પરંતુ ગુજરાતના કૃષિક્ષેત્ર, બાજરા ઉત્પાદન અને મિલેટ્સ સંશોધન ક્ષેત્રે રાજ્યની મજબૂત ઓળખનો પણ પુરાવો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાજરા અને અન્ય મિલેટ પાકો પ્રત્યે વિશ્વભરમાં વધતી જાગૃતિ વચ્ચે જામનગરના વૈજ્ઞાનિકોએ કરેલું સંશોધન હવે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રશંસા મેળવી રહ્યું છે.

કર્ણાટક ખાતે યોજાયેલી રાષ્ટ્રીય સ્તરની મીલેટ સુધારણા અંગેની વાર્ષિક બેઠકમાં વર્ષ 2025-26 માટે “શ્રેષ્ઠ કામગીરી ICAR-AICRP બાજરા સેન્ટર”નો એવોર્ડ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આ એવોર્ડ બાજરા સંશોધન કેન્દ્ર, જામનગરના સંશોધન વૈજ્ઞાનિક ડૉ. કે.ડી. મુંગરા અને તેમની ટીમને એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. આ સન્માન ICAR – ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મીલેટ્સ રિસર્ચ, હૈદરાબાદ દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું. રાષ્ટ્રીય સ્તરે દેશભરના વિવિધ બાજરા સંશોધન કેન્દ્રોમાંથી જામનગરના કેન્દ્રને શ્રેષ્ઠ જાહેર થવું એ ગુજરાત માટે અત્યંત ગૌરવની બાબત માનવામાં આવી રહી છે.

બાજરા સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાજરાની નવી અને સુધારેલ જાતોના વિકાસ, ખેડૂતોને અનુકૂળ ખેતી પદ્ધતિઓ, ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા અને ઓછા પાણીમાં વધુ પાક આપતી ટેકનોલોજી વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ કામગીરી કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને વાતાવરણમાં થતા ફેરફારો, પાણીની અછત અને બદલાતા કૃષિ પડકારોને ધ્યાનમાં રાખીને સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા કરાયેલ અભ્યાસ ખેડૂતો માટે આશીર્વાદ સમાન માનવામાં આવી રહ્યો છે.

આ ઉપરાંત પંચમહાલ ખાતે યોજાયેલા નેચરલ ફાર્મિંગ સેમિનારમાં પણ બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને વિશેષ સન્માન પ્રાપ્ત થયું હતું. જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના કુલાધિપતિ અને ગુજરાત રાજ્યના રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતના હસ્તે બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને વહેલી પાકતી બાજરા હાઇબ્રિડ GHB-538 સુધારેલ જાત વિકસાવવા બદલ ગુજરાત એસોસિએશન ફોર એગ્રીકલ્ચર સાયન્સ (GAAS), અમદાવાદ દ્વારા રાજ્યકક્ષાનો એવોર્ડ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રસંગે કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો, ખેડૂતો, કૃષિ નિષ્ણાતો અને વિવિધ સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓ મોટી સંખ્યામાં હાજર રહ્યા હતા.

GHB-538 બાજરાની નવી હાઇબ્રિડ જાત કૃષિક્ષેત્ર માટે મહત્વપૂર્ણ ઉપલબ્ધિ માનવામાં આવી રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર આ જાત વહેલી પાકતી હોવા સાથે ઉચ્ચ ઉત્પાદન ક્ષમતા ધરાવે છે. બદલાતા હવામાન અને ઓછા વરસાદની સ્થિતિમાં પણ આ જાત ખેડૂતોને વધુ ફાયદાકારક બની શકે છે. ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાત જેવા ઓછા વરસાદ ધરાવતા વિસ્તારોમાં બાજરો મુખ્ય પાક તરીકે ઉગાડવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં વહેલી પાકતી અને વધુ ઉપજ આપતી જાત ખેડૂતો માટે આર્થિક રીતે લાભદાયી બની શકે છે.

બાજરો ગુજરાતના પરંપરાગત પાકોમાંનો એક છે. ખાસ કરીને કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતના વિસ્તારોમાં બાજરાનું વિશાળ પ્રમાણમાં વાવેતર થાય છે. બાજરો માત્ર અનાજ નથી પરંતુ ગ્રામ્ય અર્થતંત્ર અને ખાદ્ય સુરક્ષાનો મહત્વપૂર્ણ આધાર છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં બાજરાને “સુપરફૂડ” તરીકે વૈશ્વિક માન્યતા મળી રહી છે. બાજરામાં રહેલા પોષક તત્વો, પ્રોટીન, ફાઇબર અને ખનિજ તત્વોને કારણે તેનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘ દ્વારા વર્ષ 2023ને “આંતરરાષ્ટ્રીય મિલેટ વર્ષ” તરીકે ઉજવવામાં આવ્યા બાદ ભારતમાં પણ બાજરા અને અન્ય મિલેટ પાકો પ્રત્યે વિશેષ જાગૃતિ આવી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ મિલેટ્સને વૈશ્વિક સ્તરે પ્રોત્સાહન આપવા માટે અનેક પ્રયાસો કર્યા છે. આવી સ્થિતિમાં જામનગરના બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને મળેલા આ એવોર્ડ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

ડૉ. કે.ડી. મુંગરા અને તેમની ટીમે વર્ષો સુધી સતત સંશોધન, પ્રયોગો અને મેદાની કામગીરી દ્વારા બાજરાની નવી જાતો વિકસાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ કોઈપણ નવી પાક જાત વિકસાવવી અત્યંત લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયા છે. તેમાં વર્ષો સુધી વિવિધ પરિસ્થિતિઓમાં પ્રયોગો, બીજોની ચકાસણી, ઉત્પાદન ક્ષમતાનું મૂલ્યાંકન અને ખેડૂતોના ખેતરોમાં ટ્રાયલ્સ કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ જ કોઈ નવી જાત ખેડૂતો માટે ભલામણ કરવામાં આવે છે.

GHB-538 જાત વિકસાવવા પાછળનો મુખ્ય હેતુ ખેડૂતોને એવી જાત ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હતો જે ઓછા સમયમાં પાકી જાય, વધુ ઉત્પાદન આપે અને બદલાતા હવામાન સામે ટકી શકે. ઘણા વિસ્તારોમાં વરસાદ અનિયમિત બનતો જાય છે, જેના કારણે ખેડૂતોને નુકસાન સહન કરવું પડે છે. આવી સ્થિતિમાં વહેલી પાકતી જાત ખેડૂતોને જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ બની શકે છે.

કૃષિ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં ટકાઉ ખેતી માટે મિલેટ્સનું મહત્વ વધુ વધશે. બાજરો જેવા પાક ઓછા પાણીમાં ઉગી શકે છે અને તેમાં રાસાયણિક ખાતરો તથા જંતુનાશકોની જરૂરિયાત પણ ઓછી રહે છે. આથી પર્યાવરણમિત્ર ખેતી માટે પણ બાજરો મહત્વપૂર્ણ પાક માનવામાં આવે છે. નેચરલ ફાર્મિંગ અને ઓર્ગેનિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપતી સરકારની નીતિઓ વચ્ચે બાજરાની માંગમાં વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના કુલપતિ ડૉ. વી.પી. ચોવટિયા, સંશોધન નિયામક ડૉ. એ.જી. પાનસુરિયા તથા અન્ય અધિકારીઓના માર્ગદર્શન હેઠળ બાજરા સંશોધન કેન્દ્રે સતત પ્રગતિ નોંધાવી છે. યુનિવર્સિટી દ્વારા સંશોધન, શિક્ષણ અને ખેડૂતો સુધી નવી ટેકનોલોજી પહોંચાડવા માટે સતત પ્રયત્નો કરવામાં આવી રહ્યા છે. આ એવોર્ડ સમગ્ર યુનિવર્સિટીની સંશોધન પ્રતિબદ્ધતાનો પણ પુરાવો છે.

રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતે પણ કૃષિક્ષેત્રમાં સંશોધન અને નેચરલ ફાર્મિંગના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં દેશની ખાદ્ય સુરક્ષા અને ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ માટે વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને કુદરતી ખેતી બંને મહત્વપૂર્ણ રહેશે. બાજરા જેવી પરંપરાગત પાક જાતોને આધુનિક સંશોધન સાથે જોડીને ખેડૂતોને વધુ ફાયદાકારક વિકલ્પો ઉપલબ્ધ કરાવવા જોઈએ.

ખેડૂતોમાં પણ આ સિદ્ધિને લઈને ઉત્સાહ જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણા ખેડૂતોનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં જૂનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીએ ખેડૂતોને નવી જાતો, આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ અને ટેકનિકલ માર્ગદર્શન આપીને મહત્વપૂર્ણ સહયોગ આપ્યો છે. ખાસ કરીને બાજરાની નવી જાતો ઉત્પાદન વધારવામાં મદદરૂપ બની રહી છે.

જામનગર સહિત સૌરાષ્ટ્રના ઘણા વિસ્તારોમાં પાણીની અછત અને અનિયમિત વરસાદને કારણે ખેડૂતો માટે પરંપરાગત પાકો ઉગાડવા પડકારજનક બની રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં બાજરા જેવી સૂકા પ્રદેશમાં ઉગી શકે તેવી પાક જાતો ખેડૂતો માટે આશીર્વાદરૂપ બની શકે છે. વૈજ્ઞાનિકોનું માનવું છે કે ભવિષ્યમાં ક્લાઈમેટ ચેન્જ સામે લડવા માટે પણ મિલેટ પાકો મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.

બાજરા સંશોધન કેન્દ્રની આ સિદ્ધિથી જામનગર જિલ્લાને પણ નવી ઓળખ મળી છે. સામાન્ય રીતે જામનગરનું નામ ઉદ્યોગ, રિફાઈનરી અને ધાર્મિક સ્થળો માટે જાણીતું છે, પરંતુ હવે કૃષિ સંશોધન ક્ષેત્રે પણ શહેરનું નામ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગુંજી રહ્યું છે.

કૃષિ વૈજ્ઞાનિકોનું કહેવું છે કે ભારત જેવા દેશમાં કૃષિ સંશોધનનું મહત્વ સતત વધી રહ્યું છે. વધતી વસ્તી, બદલાતું હવામાન અને ખેતીની પડકારજનક પરિસ્થિતિ વચ્ચે વધુ ઉત્પાદનક્ષમ અને ટકાઉ પાક જાતો વિકસાવવી સમયની માંગ બની ગઈ છે. આવી સ્થિતિમાં જામનગરના બાજરા સંશોધન કેન્દ્રની કામગીરી સમગ્ર દેશ માટે પ્રેરણારૂપ બની શકે છે.

આ એવોર્ડ માત્ર એક ટ્રોફી અથવા સન્માન નથી, પરંતુ ખેડૂતો માટે આશા, વૈજ્ઞાનિકો માટે પ્રેરણા અને ગુજરાત માટે ગૌરવનું પ્રતિક છે. બાજરા સંશોધન કેન્દ્ર દ્વારા કરાયેલ સંશોધન ભવિષ્યમાં લાખો ખેડૂતોના જીવનમાં સકારાત્મક પરિવર્તન લાવી શકે છે.

હવે કૃષિક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોની નજર આગામી સંશોધનો અને નવી જાતોના વિકાસ પર ટકેલી છે. જો આવી જ રીતે વૈજ્ઞાનિકો અને સંસ્થાઓ ખેડૂતો માટે કાર્ય કરતી રહેશે તો ગુજરાત કૃષિક્ષેત્રમાં વધુ મજબૂત સ્થાન હાંસલ કરી શકશે. જામનગરના બાજરા સંશોધન કેન્દ્રને મળેલા આ રાષ્ટ્રીય અને રાજ્યકક્ષાના સન્માનથી સમગ્ર ગુજરાત ગર્વ અનુભવી રહ્યું છે.