ક્રાઇમ ગુજરાતની જેલોમાં ચોંકાવનારી સ્થિતિ : પેરોલ દરમિયાન દેશના 93% કેદીઓ ગુજરાતમાંથી ફરાર, જેલોમાં ગીચતા અને સ્ટાફની ભારે અછતનો NCRB રિપોર્ટમાં ખુલાસો.

ગુજરાત રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થા અંગે નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના “પ્રિઝન સ્ટેટિસ્ટિક્સ ઈન્ડિયા” અહેવાલે અનેક ગંભીર અને ચોંકાવનારા તથ્યો સામે લાવી સમગ્ર રાજ્યમાં ચર્ચા જગાવી છે. કાયદો અને વ્યવસ્થાના મામલે સામાન્ય રીતે મજબૂત ગણાતા ગુજરાત માટે આ અહેવાલ અનેક સવાલો ઉભા કરે છે. ખાસ કરીને પેરોલ દરમિયાન ફરાર થતા કેદીઓની સંખ્યા, જેલોમાં ક્ષમતા કરતાં વધુ કેદીઓનો બોજ, સ્ટાફની ભારે અછત, મૃત્યુદંડના કેદીઓની ઊંચી સંખ્યા અને વિદેશી નાગરિક કેદીઓની સ્થિતિ જેવા મુદ્દાઓએ રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક સ્થિતિ ઉજાગર કરી છે.

NCRBના અહેવાલ મુજબ વર્ષ 2024 દરમિયાન ગુજરાતની જેલોમાંથી પેરોલ પર છૂટેલા કુલ 201 કેદીઓ ફરાર થઈ ગયા હતા. આ આંકડો સમગ્ર દેશ માટે ચોંકાવનારો છે કારણ કે દેશભરની જેલોમાંથી કુલ 319 કેદીઓ જ પેરોલ દરમિયાન ફરાર થયા હતા. એટલે કે દેશના કુલ ફરાર કેદીઓમાંથી અંદાજે 93 ટકા કેદીઓ માત્ર ગુજરાત રાજ્યના હતા. આ હકીકત રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થા અને પેરોલ મોનીટરીંગ સિસ્ટમ સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

પેરોલ એ એવી વ્યવસ્થા છે જેમાં સજા ભોગવી રહેલા કેદીઓને ખાસ કારણોસર મર્યાદિત સમય માટે જેલ બહાર રહેવાની મંજૂરી આપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે પરિવારના સભ્યના અવસાન, લગ્ન, ગંભીર બીમારી અથવા અન્ય માનવીય કારણોને આધારે કેદીઓને પેરોલ આપવામાં આવે છે. પરંતુ જ્યારે મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ પેરોલનો દુરુપયોગ કરીને ફરાર થઈ જાય ત્યારે તે કાયદો અને વ્યવસ્થા માટે મોટો પડકાર બની જાય છે.

જોકે આ મામલે ગુજરાત માટે એક રાહતરૂપ બાબત એ પણ સામે આવી છે કે ફરાર થયેલા કેદીઓમાંથી મોટા ભાગના કેદીઓને ફરીથી ઝડપી લેવામાં સફળતા મળી છે. અહેવાલ અનુસાર પેરોલમાંથી ફરાર થયેલા કુલ 201 કેદીઓ પૈકી 153 કેદીઓની ફરી ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. એટલે કે લગભગ 76 ટકા કેદીઓને પોલીસ અને જેલ તંત્રએ ફરી કાયદાની જાળમાં લઈ લીધા હતા. આ પ્રમાણ સમગ્ર દેશમાં સૌથી વધુ હોવાનું પણ અહેવાલમાં નોંધાયું છે. દેશભરમાં સરેરાશ 71.8 ટકા ફરાર કેદીઓની જ ફરી ધરપકડ થઈ શકી હતી.

તેમ છતાં પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે આખરે ગુજરાતમાં જ આટલી મોટી સંખ્યામાં કેદીઓ પેરોલ દરમિયાન કેમ ફરાર થાય છે? નિષ્ણાતો માને છે કે જેલોમાં સ્ટાફની અછત, દેખરેખની મર્યાદિત વ્યવસ્થા, આધુનિક ટેક્નોલોજીનો અભાવ અને કેદીઓની વધતી સંખ્યા જેવા પરિબળો તેના માટે જવાબદાર હોઈ શકે છે. કેટલાક કાનૂની નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે પેરોલ મંજૂર કરતી પ્રક્રિયામાં પણ વધુ કડક ચકાસણી અને મોનીટરીંગની જરૂર છે.

અહેવાલમાં રાજ્યની જેલોમાં ગીચતા અંગે પણ ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી છે. ગુજરાતની જેલોમાં કુલ 14,108 કેદીઓને રાખવાની સત્તાવાર ક્ષમતા છે, પરંતુ વર્ષ 2024ના અંત સુધીમાં રાજ્યની જેલોમાં 17,766 કેદીઓ રાખવામાં આવ્યા હતા. એટલે કે ક્ષમતા કરતાં 25.9 ટકા વધુ કેદીઓ જેલોમાં બંધ હતા. આ આંકડો રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઘણો વધારે છે. દેશભરમાં જેલોની સરેરાશ ગીચતા 10.8 ટકા નોંધાઈ હતી, જ્યારે ગુજરાતમાં તે લગભગ અઢી ગણું વધુ છે.

જેલોમાં ક્ષમતા કરતાં વધુ કેદીઓ હોવાના કારણે અનેક પ્રકારની સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. કેદીઓ માટે રહેઠાણ, સ્વચ્છતા, આરોગ્ય સેવાઓ, સુરક્ષા અને પુનર્વસન જેવી વ્યવસ્થાઓ પર ભારે દબાણ સર્જાય છે. ઘણા માનવ અધિકાર કાર્યકરો લાંબા સમયથી કહી રહ્યા છે કે જેલોમાં ગીચતા કેદીઓના માનવ અધિકારોને અસર કરે છે. કેટલીકવાર જેલોમાં ઝઘડા, હિંસા અને માનસિક તણાવના કેસોમાં વધારો પણ ગીચતાના કારણે થતો હોય છે.

રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થામાં સૌથી ગંભીર મુદ્દાઓમાંનો એક સ્ટાફની ભારે અછત પણ છે. NCRBના અહેવાલ અનુસાર ગુજરાતની જેલોમાં 4,608 સ્ટાફની મંજૂર જગ્યાઓ સામે માત્ર 2,128 કર્મચારીઓ જ કાર્યરત હતા. એટલે કે કુલ 54 ટકા જગ્યાઓ ખાલી હતી. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો 2,480 જગ્યાઓ ખાલી હતી. આટલી મોટી સ્ટાફ અછત જેલ વ્યવસ્થાને ગંભીર રીતે અસર કરી શકે છે.

ખાસ કરીને જેલર અને ડેપ્યુટી જેલર જેવા મહત્વપૂર્ણ હોદ્દાઓ પર સૌથી વધુ ખાલી જગ્યાઓ હોવાનું પણ અહેવાલમાં સામે આવ્યું છે. આ હોદ્દાઓ જેલ સંચાલન અને કેદીઓની દેખરેખ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. સ્ટાફની અછતના કારણે હાલના કર્મચારીઓ પર વધારાનો બોજ પડે છે અને તેની સીધી અસર સુરક્ષા વ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે.

અહેવાલ મુજબ રાજ્યમાં જેલના દરેક કર્મચારી દીઠ સરેરાશ આઠ કેદીઓ હતા, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ જેટલું જ છે. જોકે નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર આંકડાકીય સરેરાશથી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ સમજવી મુશ્કેલ છે. ઘણા જેલોમાં સ્ટાફની સ્થિતિ અત્યંત નબળી છે અને કર્મચારીઓ લાંબા કલાકો સુધી ફરજ બજાવવા મજબૂર બને છે.

NCRBના અહેવાલમાં મૃત્યુદંડની સજા ભોગવી રહેલા કેદીઓ અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપવામાં આવી છે. 31 ડિસેમ્બર, 2024 સુધીમાં ગુજરાતની જેલોમાં મૃત્યુદંડની સજા પામેલા કુલ 49 કેદીઓ હતા. આ સંખ્યાના આધારે ગુજરાત દેશભરમાં બીજા ક્રમે છે. પ્રથમ ક્રમે ઉત્તર પ્રદેશ છે જ્યાં 141 કેદીઓને ફાંસીની સજા ફટકારવામાં આવી છે. મહારાષ્ટ્રમાં 43 અને મધ્ય પ્રદેશ તથા કેરળમાં 35-35 કેદીઓ મૃત્યુદંડની સજા ભોગવી રહ્યા છે.

મૃત્યુદંડના કેદીઓની ઊંચી સંખ્યા એ દર્શાવે છે કે રાજ્યમાં ગંભીર ગુનાઓના કેસોમાં કોર્ટ દ્વારા કડક સજાઓ ફટકારવામાં આવી રહી છે. જોકે માનવ અધિકાર સંગઠનો લાંબા સમયથી મૃત્યુદંડને લઈને ચર્ચા કરતા રહ્યા છે. કેટલાક લોકો તેને ગંભીર ગુનાઓ સામે જરૂરી ગણાવે છે, જ્યારે કેટલાક માનવ અધિકાર કાર્યકરો મૃત્યુદંડને અમાનવીય સજા માને છે.

અહેવાલમાં આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહેલા કેદીઓ અંગે પણ ચોંકાવનારી માહિતી આપવામાં આવી છે. રાજ્યની જેલોમાં કુલ 5,231 દોષિત કેદીઓમાંથી 65.2 ટકા કેદીઓ આજીવન કેદની સજા ભોગવી રહ્યા હતા. ટકાવારીની દૃષ્ટિએ ગુજરાત દેશભરમાં ત્રીજા ક્રમે છે. ઝારખંડમાં આ પ્રમાણ 76.1 ટકા અને તેલંગાણામાં 71.8 ટકા છે. રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 55.3 ટકા સામે ગુજરાતમાં આ પ્રમાણ ઘણું વધારે છે.

આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્યની જેલોમાં ગંભીર ગુનાઓમાં દોષિત ઠરેલા કેદીઓનું પ્રમાણ ઊંચું છે. હત્યા, બળાત્કાર, આતંકવાદ, સંગઠિત ગુનાખોરી અને અન્ય ગંભીર ગુનાઓમાં દોષિતોને આજીવન કેદની સજા આપવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં જેલોમાં સુરક્ષા વ્યવસ્થા વધુ મજબૂત રાખવાની જરૂરિયાત વધી જાય છે.

અહેવાલ મુજબ રાજ્યની જેલોમાં કુલ કેદીઓમાંથી 69.2 ટકા કાચા કામના કેદીઓ હતા, જ્યારે 29.4 ટકા પાકા કામના કેદીઓ અને 1.4 ટકા અટકાયતીઓ હતા. “કાચા કામના” એટલે કે અંડરટ્રાયલ કેદીઓ એવા લોકો હોય છે જેમના કેસ હજુ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યા હોય અને જેઓ દોષિત સાબિત થયા ન હોય. આ આંકડો દર્શાવે છે કે રાજ્યની જેલોમાં મોટા પ્રમાણમાં કેસો હજુ પેન્ડિંગ છે.

ભારતની ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં કેસોના લાંબા સમય સુધી ચાલતા નિવારણના કારણે અંડરટ્રાયલ કેદીઓની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. ઘણા કેદીઓ વર્ષો સુધી ટ્રાયલ પૂર્ણ થવાની રાહ જોતા જેલમાં રહેતા હોય છે. કાનૂની નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે ઝડપી ન્યાય પ્રણાલી વિકસાવવામાં આવે તો જેલોમાં ગીચતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

અહેવાલમાં કેદીઓના શૈક્ષણિક સ્તર અંગે પણ રસપ્રદ માહિતી આપવામાં આવી છે. કુલ કાચા અને પાકા કામના કેદીઓમાંથી લગભગ 90 ટકા કેદીઓ ધોરણ 12 સુધીનું શિક્ષણ ધરાવતા હતા. આ આંકડો સમાજમાં શિક્ષણ અને ગુનાખોરી વચ્ચેના સંબંધ અંગે પણ ચર્ચા જગાવે છે.

ગુજરાતની જેલોમાં અન્ય રાજ્યો અને વિદેશી નાગરિકોની સંખ્યા પણ નોંધપાત્ર છે. 5,231 દોષિત કેદીઓમાંથી 367 અન્ય રાજ્યોના હતા, જ્યારે 32 અન્ય દેશોના હતા. તેવી જ રીતે 12,286 કાચા કામના કેદીઓમાંથી 1,198 અન્ય રાજ્યોના અને 213 વિદેશી નાગરિકો હતા.

વિદેશી નાગરિક કેદીઓમાં પાકિસ્તાની નાગરિકોની સંખ્યા સૌથી વધુ હોવાનું પણ અહેવાલમાં નોંધાયું છે. દોષિત વિદેશી કેદીઓમાં 26 પાકિસ્તાની નાગરિકો હતા, જે દેશભરમાં સૌથી વધુ છે. ઉપરાંત બાંગ્લાદેશ, પશ્ચિમ એશિયાના દેશો અને નાઈજીરીયાના નાગરિકો પણ જેલોમાં બંધ હતા.

કાચા કામના વિદેશી કેદીઓમાં પાકિસ્તાનના 87, બાંગ્લાદેશના 34 અને નાઈજીરીયાના 19 નાગરિકોનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત આફ્રિકા, પશ્ચિમ એશિયા, દક્ષિણપૂર્વ એશિયા અને શ્રીલંકાના નાગરિકો પણ રાજ્યની જેલોમાં બંધ હોવાનું સામે આવ્યું છે. ગુજરાતની આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ અને દરિયાકાંઠાના કારણે વિદેશી નાગરિકો સંકળાયેલા કેસો વધુ હોવાનું માનવામાં આવે છે.

અહેવાલમાં મહિલા કેદીઓ અને તેમના બાળકો અંગે પણ સંવેદનશીલ માહિતી આપવામાં આવી છે. રાજ્યની જેલોમાં બે મહિલા દોષિત કેદીઓ પોતાના બે બાળકો સાથે જેલમાં રહેતી હતી, જ્યારે કાચા કામની મહિલા કેદીઓમાં 30 મહિલાઓ પોતાના 39 બાળકો સાથે જેલમાં રહેતી હતી.

જેલમાં બાળકો સાથે રહેતી મહિલાઓનો મુદ્દો અત્યંત સંવેદનશીલ માનવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આવા બાળકોનું બાળપણ જેલના વાતાવરણમાં પસાર થતું હોવાથી તેમની માનસિક સ્થિતિ અને ભવિષ્ય પર અસર પડી શકે છે. આથી જેલોમાં બાળકો માટે અલગ સુવિધાઓ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

સમાજશાસ્ત્રીઓનું કહેવું છે કે NCRBનો આ અહેવાલ માત્ર આંકડાઓનો સંગ્રહ નથી, પરંતુ રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થાના અનેક પડકારોનું પ્રતિબિંબ છે. ગીચતા, સ્ટાફની અછત, વધતા અંડરટ્રાયલ કેદીઓ અને પેરોલ દરમિયાન ફરાર થતા કેદીઓ જેવી સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવા માટે સરકાર અને જેલ તંત્રએ લાંબા ગાળાની નીતિ અપનાવવી પડશે.

હવે પ્રશ્ન એ છે કે રાજ્ય સરકાર અને જેલ વિભાગ આ ગંભીર મુદ્દાઓને લઈને કેટલા સક્રિય બને છે. નિષ્ણાતો માને છે કે નવી જેલોના નિર્માણ, સ્ટાફ ભરતી, ટેક્નોલોજી આધારિત મોનીટરીંગ, ઝડપી ટ્રાયલ અને કેદીઓના પુનર્વસન જેવા પગલાં લેવામાં આવશે તો જ પરિસ્થિતિમાં સુધારો આવી શકે છે.

NCRBનો આ અહેવાલ રાજ્યની જેલ વ્યવસ્થાને લઈને એક મોટો એલાર્મ સાબિત થયો છે. હવે સમગ્ર રાજ્યની નજર સરકાર અને જેલ તંત્રના આગામી પગલાં પર ટકેલી છે.