સબરસ ફરી એ જ ભૂલ? બે વર્ષમાં 400થી વધુ મોત બાદ ફરી વાયનાડમાં દુર્ઘટના, ચેતવણીઓ છતાં કેમ નથી અટકતા અકસ્માતો?

વાયનાડ: કેરળના વાયનાડ જિલ્લામાં ફરી એકવાર મોટી દુર્ઘટના સર્જાતાં વિકાસ કાર્યોની સલામતી, પર્યાવરણનું સંરક્ષણ અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપનને લઈને ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે. 7 જુલાઈ, 2026ના રોજ મેપ્પાડી નજીક કલ્લાડી વિસ્તારમાં મીનાક્ષી બ્રિજ પાસે અંડર-કન્સ્ટ્રક્શન અનક્કમપોયિલ-મેપ્પાડી ટ્વિન ટનલ પ્રોજેક્ટ દરમિયાન ખોદકામનો કાટમાળ ધસી પડતાં એક મજૂરનું મોત થયું, સાત લોકો ઘાયલ થયા અને અનેક લોકો કાટમાળમાં ફસાયા હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

દુર્ઘટના બાદ રાહત અને બચાવ કામગીરી તાત્કાલિક શરૂ કરવામાં આવી હતી. બચાવ દળોએ કાટમાળમાંથી કેટલાક મજૂરોને સુરક્ષિત બહાર કાઢ્યા, જ્યારે અન્ય લાપતા લોકોની શોધખોળ માટે કામગીરી ચાલુ રાખવામાં આવી હતી. અકસ્માતમાં નજીક આવેલી એક મસ્જિદ, એક રહેણાંક મકાન અને બસ સ્ટોપને પણ નુકસાન પહોંચ્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે.

આ ટનલ પ્રોજેક્ટનું નિર્માણ દિલીપ બિલ્ડકોન દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યારે તેની દેખરેખ કોંકણ રેલવે કોર્પોરેશન સંભાળી રહી છે. રાજ્ય સરકારના પ્રતિનિધિઓએ પ્રાથમિક તબક્કે કોન્ટ્રાક્ટરની બેદરકારી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. રાજ્યના મુખ્યમંત્રી વી.ડી. સતીશને જણાવ્યું કે જિલ્લા કલેક્ટર અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળે 20 જૂને જ ખોદકામમાંથી નીકળેલો કાટમાળ હટાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો, પરંતુ તેનું પાલન થયું નહોતું. રાજ્યના કૃષિ મંત્રીએ પણ આ ઘટનાને "માનવસર્જિત આપત્તિ" ગણાવી હતી.

આ વિસ્તારમાં છેલ્લા 24 કલાક દરમિયાન આશરે 265 મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો હતો. હવામાન વિભાગ દ્વારા અગાઉથી વરસાદ અને સંભવિત જોખમ અંગે એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યું હોવા છતાં દુર્ઘટના સર્જાતા પૂર્વ તૈયારી અને જોખમ વ્યવસ્થાપન અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.

વાયનાડ માટે આવી ઘટના નવી નથી. 30 જુલાઈ, 2024ના રોજ જિલ્લામાં આવેલા વિનાશક ભૂસ્ખલનમાં મુંડક્કાઈ, ચૂરાલમાલા અને આસપાસના વિસ્તારોમાં ભારે તબાહી મચી હતી. સરકારી આંકડા મુજબ લગભગ 298 લોકોના મોત નોંધાયા હતા, જ્યારે વિવિધ રાહત એજન્સીઓ અને અન્ય અહેવાલોમાં મૃત્યુઆંક 400થી વધુ હોવાનું જણાવાયું હતું. હજારો લોકો બેઘર બન્યા હતા અને મોટા પાયે સંપત્તિનું નુકસાન થયું હતું.

વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર વાયનાડ પશ્ચિમ ઘાટના અત્યંત સંવેદનશીલ પર્યાવરણીય વિસ્તારમાં આવેલો છે. અહીંના ઢોળાવ, જૂના ખડકો અને ભારે વરસાદના કારણે ભૂસ્ખલનનું જોખમ હંમેશા રહેલું છે. પર્યાવરણવિદોએ વર્ષો પહેલાંથી ચેતવણી આપી હતી કે આવા વિસ્તારોમાં મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ, બિનઆયોજિત વિકાસ અને અનિયંત્રિત ખોદકામ જોખમ વધારી શકે છે.

2011માં માધવ ગાડગીલ સમિતિએ પશ્ચિમ ઘાટના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ લાવવાની ભલામણ કરી હતી. ત્યારબાદ પણ વિવિધ નિષ્ણાતો અને પર્યાવરણ સંગઠનોએ સમયાંતરે ચેતવણીઓ આપી હતી. 2024ની દુર્ઘટના પહેલાં પણ ભારે વરસાદ અને ભૂસ્ખલનની સંભાવના અંગે અનેક એલર્ટ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા.

પર્યાવરણવિદોનું માનવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં વાયનાડમાં પર્યટન, રિસોર્ટ, રસ્તા અને અન્ય બાંધકામોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. પરિણામે વરસાદી પાણી શોષી લેતી કુદરતી જમીન ઘટી છે અને પહાડી વિસ્તારો પર દબાણ વધ્યું છે. તેના કારણે ભારે વરસાદ દરમિયાન ભૂસ્ખલનની શક્યતા વધી જાય છે.

બીજી તરફ, આપત્તિ બાદ રાહત, પુનર્વસન અને વળતર અંગે પણ અનેક વખત પ્રશ્નો ઉઠ્યા છે. રાજ્ય અને કેન્દ્ર સરકાર વચ્ચે સહાય, નાણાંકીય પેકેજ અને આપત્તિના વર્ગીકરણને લઈને રાજકીય મતભેદો પણ ચર્ચામાં રહ્યા છે. વિવિધ પક્ષોએ એકબીજા પર પૂરતી અને સમયસર કાર્યવાહી ન કરવાનો આરોપ મૂક્યો છે. જોકે આ મુદ્દે બંને સરકારોએ પોતાના-પોતાના પક્ષ રજૂ કર્યા છે.

તાજેતરની દુર્ઘટનાએ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જોખમી વિસ્તારોમાં વિકાસ કાર્યો દરમિયાન સલામતીના નિયમોનું કડક પાલન, કાટમાળના યોગ્ય નિકાલ, હવામાનની ચેતવણીઓનું પાલન અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવો અત્યંત જરૂરી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો સમયસર પૂર્વ તૈયારી, અસરકારક મોનિટરિંગ અને પર્યાવરણને અનુકૂળ આયોજન કરવામાં આવે તો આવી દુર્ઘટનાઓનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે.

વાયનાડની આ સતત બનતી ઘટનાઓ માત્ર કુદરતી આફતની કહાની નથી, પરંતુ વિકાસ, પર્યાવરણ, સલામતી અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત તરફ પણ ગંભીર સંકેત આપે છે. હવે તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ આ દુર્ઘટનાના ચોક્કસ કારણો અને જવાબદારીઓ અંગે સ્પષ્ટ ચિત્ર સામે આવશે, પરંતુ એક વાત નિશ્ચિત છે કે આવી ઘટનાઓમાંથી પાઠ શીખીને ભવિષ્યમાં વધુ અસરકારક સુરક્ષા વ્યવસ્થા ઊભી કરવી સમયની સૌથી મોટી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.