મારું શહેર ઢાઢર નદીમાં માછલીઓના સામૂહિક મોતથી ચકચાર: કેમિકલયુક્ત પાણી છોડાયાની આશંકા, પર્યાવરણપ્રેમીઓમાં રોષ.

ભરૂચ જિલ્લાના આમોદ તાલુકામાં આવેલી ઢાઢર નદીમાં મોટી સંખ્યામાં માછલીઓના રહસ્યમય મોતની ઘટના સામે આવતાં સમગ્ર વિસ્તારમાં ચકચાર મચી ગઈ છે. નદીના પાણીમાં હજારોની સંખ્યામાં મૃત માછલીઓ તરતી જોવા મળતા સ્થાનિક લોકો, ખેડૂતો, માછીમારો અને પર્યાવરણપ્રેમીઓમાં ભારે ચિંતા અને રોષનો માહોલ સર્જાયો છે. પ્રાથમિક સ્તરે એવી આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે કોઈ ઔદ્યોગિક એકમ દ્વારા કેમિકલયુક્ત અથવા પ્રદૂષિત પાણી નદીમાં છોડવામાં આવ્યું હોઈ શકે છે, જેના કારણે પાણીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઘટ્યું હશે અથવા ઝેરી તત્ત્વો ભળતાં જળચર જીવોના મોટા પાયે મોત થયા હશે. જોકે ઘટનાનું સાચું કારણ તપાસ બાદ જ સ્પષ્ટ થશે. સ્થાનિકોએ સમગ્ર મામલે ઉચ્ચસ્તરીય તપાસ, પાણીના નમૂનાઓની વૈજ્ઞાનિક તપાસ અને જવાબદાર લોકો સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ ઉઠાવી છે.

આમોદ તાલુકાના દાદાપોર ગામ નજીકથી પસાર થતી ઢાઢર નદીમાં છેલ્લા બે-ત્રણ દિવસથી અસામાન્ય સ્થિતિ જોવા મળી રહી હતી. ગામના લોકો જ્યારે નદી કિનારે પહોંચ્યા ત્યારે તેમણે પાણીની સપાટી પર મોટી સંખ્યામાં મૃત માછલીઓ તરતી જોવા મળી હતી. કેટલીક માછલીઓ જીવતા હોવા છતાં તરફડતી જોવા મળી હતી, જ્યારે અનેક માછલીઓ કિનારે આવીને મૃત્યુ પામી હતી. થોડા જ સમયમાં આ દૃશ્ય સમગ્ર વિસ્તારમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યું અને મોટી સંખ્યામાં લોકો સ્થળ પર એકત્રિત થયા હતા.

સ્થાનિકોના જણાવ્યા મુજબ શરૂઆતમાં થોડા પ્રમાણમાં મૃત માછલીઓ દેખાતી હતી, પરંતુ કલાકો પસાર થતાં મૃત માછલીઓની સંખ્યા સતત વધતી ગઈ. અનેક સ્થળોએ નદીના કિનારે માછલીઓના ઢગલા જોવા મળ્યા હતા. દુર્ગંધ ફેલાતા આસપાસના વિસ્તારમાં રહેતા લોકોને પણ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. સ્થાનિકોએ જણાવ્યું હતું કે અગાઉ પણ ક્યારેક પાણીના રંગમાં ફેરફાર જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ આટલા મોટા પ્રમાણમાં માછલીઓના મોતની ઘટના પ્રથમ વખત સામે આવી છે.

આ ઘટનાએ માત્ર માછલીઓના મૃત્યુનો મુદ્દો જ ઊભો કર્યો નથી, પરંતુ સમગ્ર જળચર પર્યાવરણ સામે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે. નદીમાં રહેનારા અન્ય જળચર જીવો, કાચબા, નાના જળચર પ્રાણીઓ, જીવાતો અને જૈવવિવિધતા પર પણ તેની અસર થઈ હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. પર્યાવરણવિદોના મતે જો ખરેખર કેમિકલયુક્ત પાણી છોડવામાં આવ્યું હશે તો તેની અસર માત્ર માછલીઓ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમ પર લાંબા ગાળે પડી શકે છે.

દાદાપોર ગામના સરપંચ મહેન્દ્રસિંહ ઠાકોરે ઘટનાને અત્યંત ગંભીર ગણાવી છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો કે કોઈ ઔદ્યોગિક એકમ દ્વારા પ્રદૂષિત અથવા કેમિકલયુક્ત પાણી ઢાઢર નદીમાં છોડવામાં આવ્યું હોવાની શક્યતા છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ આ વિસ્તારની આસપાસ અનેક ઔદ્યોગિક એકમો કાર્યરત છે અને જો કોઈ બેદરકારીથી પ્રદૂષિત પાણી છોડવામાં આવ્યું હશે તો તેની સીધી અસર નદી અને આસપાસના ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં પડી શકે છે.

સરપંચે જણાવ્યું કે ઢાઢર નદી માત્ર જળચર જીવો માટે જ નહીં પરંતુ આસપાસના અનેક ગામો માટે જીવનરેખા સમાન છે. ઘણા ખેડૂતો આ નદીના પાણીનો ઉપયોગ ખેતી અને સિંચાઈ માટે કરે છે. જો નદીનું પાણી પ્રદૂષિત બનશે તો તેની અસર માત્ર પાક ઉપર જ નહીં પરંતુ જમીનની ફળદ્રુપતા, પશુધન અને માનવ આરોગ્ય ઉપર પણ પડી શકે છે. તેથી આ ઘટનાને સામાન્ય રીતે નહીં જોવી જોઈએ.

સ્થાનિક ખેડૂતોનું કહેવું છે કે હાલમાં ખેતીની તૈયારી ચાલી રહી છે અને ઘણા વિસ્તારોમાં નદીના પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ માટે કરવામાં આવે છે. જો આ પાણીમાં ઝેરી રસાયણો ભળ્યા હશે તો તે ખેતરો સુધી પહોંચીને પાકને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. લાંબા ગાળે જમીનમાં કેમિકલના અવશેષો રહી જાય તો ખેતીની ઉત્પાદન ક્ષમતા પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. ખેડૂતોનું માનવું છે કે તંત્રે તાત્કાલિક પાણીની ગુણવત્તા ચકાસવી જોઈએ અને પાણી સુરક્ષિત હોવાનું પ્રમાણિત થાય ત્યાં સુધી સાવચેતી રાખવી જોઈએ.

પર્યાવરણપ્રેમીઓએ પણ આ ઘટનાને લઈને ભારે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં રાજ્યની અનેક નદીઓમાં પ્રદૂષણની સમસ્યા સતત વધી રહી છે. ઘણી જગ્યાએ ઔદ્યોગિક એકમો દ્વારા નિયમોનું પાલન કર્યા વિના ગંદુ પાણી નદીઓમાં છોડવાના આક્ષેપો થતા રહે છે. જો સમયસર કડક કાર્યવાહી નહીં કરવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં જળચર જીવન માટે મોટો ખતરો ઊભો થઈ શકે છે.

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ પાણીમાં ઓક્સિજનનું પ્રમાણ અચાનક ઘટી જવું, ઝેરી કેમિકલ ભળવું, ભારે ધાતુઓનું પ્રમાણ વધવું, એસિડિક અથવા આલ્કલાઇન પાણી, તેમજ બિનઉપચારિત ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના નિકાલ જેવા અનેક કારણોસર માછલીઓના સામૂહિક મોત થઈ શકે છે. જોકે વાસ્તવિક કારણ માત્ર લેબોરેટરી પરીક્ષણ બાદ જ જાણી શકાય છે. તેથી પાણીના નમૂનાઓ, મૃત માછલીઓના નમૂનાઓ તેમજ આસપાસના વિસ્તારોમાંથી પણ તપાસ જરૂરી હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.

સ્થાનિક લોકોએ માંગ કરી છે કે ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB), જિલ્લા વહીવટી તંત્ર, મત્સ્ય વિભાગ અને પર્યાવરણ વિભાગના અધિકારીઓ તાત્કાલિક સ્થળ પર પહોંચી સમગ્ર ઘટનાની સંયુક્ત તપાસ કરે. પાણીના નમૂનાઓ એકત્રિત કરીને લેબોરેટરીમાં પરીક્ષણ કરવામાં આવે તેમજ જો કોઈ ઔદ્યોગિક એકમ જવાબદાર સાબિત થાય તો તેની સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવે.

ઘટનાના પગલે ગામલોકોમાં ભયનો માહોલ પણ જોવા મળી રહ્યો છે. કેટલાક લોકોએ જણાવ્યું કે નદીના પાણીનો ઉપયોગ ઘરગથ્થુ કામો અને પશુઓ માટે પણ કરવામાં આવે છે. જો પાણી પ્રદૂષિત હશે તો પશુઓના આરોગ્ય પર પણ તેની ગંભીર અસર થઈ શકે છે. તેથી જ્યાં સુધી તપાસ પૂર્ણ ન થાય ત્યાં સુધી સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.

માછીમાર સમાજ માટે પણ આ ઘટના મોટો આર્થિક ફટકો સાબિત થઈ શકે છે. ઢાઢર નદીમાં માછીમારી કરીને જીવનનિર્વાહ કરતા પરિવારોનું કહેવું છે કે મોટી સંખ્યામાં માછલીઓના મોતથી તેમની રોજીરોટી પર સીધી અસર પડશે. જો નદીમાં માછલીઓની સંખ્યા ઘટશે તો આગામી સમયમાં તેમની આવકમાં પણ ઘટાડો થશે.

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે નદીઓમાં થતા આવા બનાવો માત્ર સ્થાનિક સમસ્યા નથી પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ માટે ચેતવણીરૂપ છે. નદીઓમાં રહેલી જૈવવિવિધતા જળવાઈ રહે તે માટે પ્રદૂષણ પર કડક નિયંત્રણ જરૂરી છે. નિયમિત પાણી પરીક્ષણ, ઔદ્યોગિક એકમોની દેખરેખ, ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણની અસરકારક વ્યવસ્થા અને કડક અમલવારી દ્વારા જ આવી ઘટનાઓ અટકાવી શકાય છે.

સ્થાનિક સામાજિક આગેવાનોનું કહેવું છે કે જો તપાસમાં કોઈ ઔદ્યોગિક એકમની બેદરકારી સામે આવશે તો માત્ર દંડ પૂરતો ન રહે, પરંતુ પર્યાવરણને થયેલા નુકસાનની ભરપાઈ પણ કરાવવી જોઈએ. સાથે જ ભવિષ્યમાં આવી ઘટના ફરી ન બને તે માટે કડક માર્ગદર્શિકા અમલમાં મૂકવી જોઈએ.

ઘટના બાદ અનેક લોકોએ સોશિયલ મીડિયા પર પણ તસવીરો અને વીડિયો શેર કરીને તંત્રનું ધ્યાન દોરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. મૃત માછલીઓના દૃશ્યો જોઈને લોકોમાં ભારે ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે. ઘણા લોકોનું કહેવું છે કે નદીઓનું પ્રદૂષણ માત્ર એક વિસ્તારનો મુદ્દો નથી પરંતુ સમગ્ર સમાજ અને આગામી પેઢી માટે ચિંતાનો વિષય છે.

હાલ સમગ્ર ઘટનાને લઈને લોકો તંત્રની કાર્યવાહી પર નજર રાખી રહ્યા છે. સૌની માંગ છે કે પાણીના નમૂનાઓનું તાત્કાલિક પરીક્ષણ કરવામાં આવે, ઘટનાના સાચા કારણો જાહેર કરવામાં આવે અને જો કોઈ જવાબદાર હોય તો તેની સામે કડક કાયદેસરની કાર્યવાહી કરવામાં આવે.

ઢાઢર નદીમાં મોટી સંખ્યામાં માછલીઓના થયેલા મોતની આ ઘટના પર્યાવરણ સુરક્ષા, જળસંપત્તિના સંરક્ષણ અને ઔદ્યોગિક પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. તપાસના પરિણામો બાદ જ ઘટનાનું સાચું કારણ સ્પષ્ટ થશે, પરંતુ આ બનાવે એક વખત ફરી યાદ અપાવ્યું છે કે નદીઓ માત્ર પાણીનો સ્ત્રોત નથી, પરંતુ સમગ્ર પર્યાવરણ અને માનવજીવનનો આધારસ્તંભ છે. તેમની સુરક્ષા માટે તંત્ર, ઉદ્યોગો અને સામાન્ય નાગરિકો – તમામની સંયુક્ત જવાબદારી છે.