ટેક્નોલોજી ગુનેગારો સામે ગુજરાત પોલીસનું વૈજ્ઞાનિક હથિયાર: બે વર્ષમાં 37 હજારથી વધુ ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન, તપાસને મળી નવી ગતિ.
ગુજરાતમાં ગુનાખોરી સામે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવીને તપાસને વધુ સચોટ, ઝડપી અને પુરાવા આધારિત બનાવવા માટે મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન (MFV) મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહી છે. છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન રાજ્યભરમાં કાર્યરત 47 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સે 37,269થી વધુ ક્રાઇમ સીન પર પહોંચી પોલીસને ઘટનાસ્થળે જ પ્રાથમિક ફોરેન્સિક સહાય પૂરી પાડી છે. આ હરતી-ફરતી મિનિ ફોરેન્સિક લેબોરેટરીઓના કારણે ગુનાના સ્થળેથી મળતા મહત્વના પુરાવાઓને સમયસર સુરક્ષિત રાખી શકાય છે, તેમનું પ્રાથમિક વૈજ્ઞાનિક વિશ્લેષણ થઈ શકે છે અને તપાસને ઝડપથી આગળ વધારવામાં મદદ મળે છે. પરિણામે આરોપીઓ સામે મજબૂત પુરાવા ઉભા કરવામાં અને કોર્ટમાં દોષિત ઠેરવવાના દરમાં વધારો કરવામાં પણ આ વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની રહી છે.
પોલીસ તપાસમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત પુરાવાઓનું સંરક્ષણ છે. ઘણી વખત ઘટનાસ્થળે મોડું પહોંચવાના કારણે અથવા પુરાવા સાથે ચેડાં થવાના કારણે તપાસ પ્રભાવિત થતી હોય છે. આ પડકારને ધ્યાનમાં રાખીને ગુજરાતમાં 47 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સ કાર્યરત કરવામાં આવી છે, જે ગુનાની જાણ થતાં જ સ્થળ પર પહોંચી જાય છે. વેનમાં રહેલા પ્રશિક્ષિત ફોરેન્સિક નિષ્ણાતો ઘટનાસ્થળનું વૈજ્ઞાનિક રીતે નિરીક્ષણ કરે છે, ફોટોગ્રાફી, દસ્તાવેજીકરણ અને વિવિધ પ્રકારના પુરાવાઓનું પ્રાથમિક પરીક્ષણ કરે છે. આ પ્રક્રિયાથી પુરાવા દૂષિત થવાની શક્યતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટે છે અને તપાસ અધિકારીઓને શરૂઆતથી જ વૈજ્ઞાનિક દિશા મળે છે.
ગુજરાતમાં ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનના વિકાસ માટે રાજ્ય સરકારે વર્ષો પહેલાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરી હતી. રાજ્યના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને હાલના વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝન હેઠળ **ગુજરાત ફોરેન્સિક સાયન્સિસ યુનિવર્સિટી (GSFU)**ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, જેને હવે કેન્દ્રીય યુનિવર્સિટીનો દરજ્જો પ્રાપ્ત થયો છે. ત્યારબાદ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાનને પોલીસ કામગીરી સાથે વધુ મજબૂત રીતે જોડવામાં આવ્યું છે. નવા ફોજદારી કાયદાઓના અમલ બાદ સાત વર્ષ કે તેથી વધુ સજાપાત્ર ગુનાઓમાં ફોરેન્સિક તપાસ ફરજિયાત બનતાં મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સનું મહત્વ અનેકગણું વધી ગયું છે. રાજ્ય સરકાર પણ આ દિશામાં સતત આધુનિક સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ કરાવી રહી છે.
વર્ષ 2024 દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારના ગૃહ મંત્રાલયના માર્ગદર્શિકા મુજબ રાજ્યની 47માંથી 28 મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સનું આધુનિકીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું. છેલ્લા બે વર્ષ દરમિયાન આ વેન્સે 1,529 હત્યાના કેસ, 3,746 બળાત્કાર, પોક્સો અને બાળ અત્યાચારના કેસ, 1,583 હત્યાના પ્રયાસના કેસ, 728 લૂંટના બનાવો, 2,758 ઘરફોડ અને ચોરીના બનાવો, 154 ફાયરિંગની ઘટનાઓ, 43 વિસ્ફોટના બનાવો, 2,893 આગના બનાવો, 1,968 નાર્કોટિક્સ સંબંધિત કેસો તથા 9,022 જીવલેણ અકસ્માતો અને ફેટલ કેસોમાં સ્થળ પર જઈને તપાસમાં સહયોગ આપ્યો છે. ઉપરાંત 10,457 અન્ય સ્થળોની મુલાકાત દરમિયાન આકસ્મિક મૃત્યુ, કસ્ટોડિયલ ડેથ, શંકાસ્પદ મૃત્યુ અને અન્ય કાયદો-વ્યવસ્થાને લગતી ઘટનાઓમાં પણ ફોરેન્સિક સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.
આ મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સ ખરેખર હરતી-ફરતી વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળા સમાન છે. દરેક વેનમાં 12 વિશેષ ફોરેન્સિક કિટ્સ ઉપલબ્ધ છે, જેમાં DNA અને સેક્સ્યુઅલ અસોલ્ટ એવિડન્સ કિટ, નાર્કોટિક્સ સ્ક્રીનિંગ કિટ, વિસ્ફોટક પદાર્થોની તપાસ માટેની કિટ, ગનશોટ રેસિડ્યુ કિટ, આગની તપાસ માટેની કિટ, ફૂટપ્રિન્ટ અને ટાયર પ્રિન્ટ કાસ્ટિંગ કિટ સહિતના આધુનિક સાધનોનો સમાવેશ થાય છે. ઉપરાંત સ્ટિરિયો માઇક્રોસ્કોપ, DSLR કેમેરા, GPS આધારિત બોડી-વોર્ન કેમેરા, લેપટોપ, પ્રિન્ટર, મિની રેફ્રિજરેટર, LED ડિસ્પ્લે, હાઈ ઇન્ટેન્સિટી ફોરેન્સિક લાઇટ સોર્સ અને જનરેટર જેવી સુવિધાઓ પણ ઉપલબ્ધ છે. આ સાધનોની મદદથી લોહીના ડાઘ, ફિંગરપ્રિન્ટ્સ, પગલાંના નિશાન, ટાયરના નિશાન, ગનશોટના અવશેષો, નાર્કોટિક્સ પદાર્થો, વિસ્ફોટક અવશેષો, બળેલી સામગ્રી, વાળ, ફાઇબર, માટીના નમૂનાઓ, કાચના ટુકડાઓ સહિતના અનેક પ્રકારના પુરાવાઓનું સ્થળ પર જ પ્રાથમિક વિશ્લેષણ શક્ય બને છે.
ખાસ કરીને મહિલાઓ અને બાળકો સામેના ગુનાઓમાં મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સની ભૂમિકા અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની છે. બળાત્કાર અને પોક્સોના કેસોમાં જૈવિક પુરાવા સમયસર એકત્રિત કરવામાં આવે તો તપાસ વધુ મજબૂત બને છે અને કોર્ટમાં વૈજ્ઞાનિક પુરાવા રજૂ કરવામાં સરળતા રહે છે. બોડી-વોર્ન કેમેરા, ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી ફોટોગ્રાફી અને સ્થળના સંપૂર્ણ દસ્તાવેજીકરણના કારણે ક્રાઇમ સીનનું વૈજ્ઞાનિક પુનઃનિર્માણ પણ શક્ય બને છે. આથી તપાસ અધિકારીઓને ઘટનાક્રમ સમજવામાં સરળતા રહે છે અને ગુનેગારો સુધી ઝડપથી પહોંચી શકાય છે. પુરાવાની ચેઇન (Chain of Custody) જળવાઈ રહે તે માટે પણ આ વેન્સ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ રહી છે.
આધુનિક સમયમાં ગુનાહિત તપાસ પરંપરાગત પદ્ધતિઓ કરતાં વધુને વધુ વૈજ્ઞાનિક પુરાવાઓ પર આધારિત બની રહી છે. ગુજરાતમાં મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન્સના અસરકારક ઉપયોગથી પોલીસ તપાસની કાર્યપદ્ધતિમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે. ઘટનાસ્થળે જ ફોરેન્સિક વિજ્ઞાન પહોંચતા પુરાવાઓ સુરક્ષિત રહે છે, તપાસમાં ઝડપ આવે છે અને કોર્ટમાં મજબૂત કેસ રજૂ કરવામાં મદદ મળે છે. રાજ્ય સરકાર અને ગુજરાત પોલીસ દ્વારા ટેક્નોલોજી આધારિત તપાસને આપવામાં આવી રહેલું પ્રાધાન્ય ભવિષ્યમાં કન્વિક્શન રેટ વધારવામાં, નિર્દોષોને ન્યાય અપાવવામાં અને ગુનેગારોને કાયદાની કઠોર સજા અપાવવામાં વધુ અસરકારક સાબિત થશે. મોબાઇલ ફોરેન્સિક વેન આજે માત્ર એક વાહન નહીં, પરંતુ વૈજ્ઞાનિક તપાસનું શક્તિશાળી હથિયાર બનીને ગુજરાતમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપી રહી છે.
