મારું ગુજરાત ગુજરાતમાં ભ્રષ્ટાચારનો ચોંકાવનારો ચહેરો: એક વર્ષમાં 152 સરકારી કર્મચારીઓ લાંચ લેતા ઝડપાયા, રૂ. 13 કરોડની લાંચનો ખુલાસો.

ગુજરાતને ભ્રષ્ટાચારમુક્ત બનાવવાના પ્રયાસો અને સરકારી તંત્રમાં પારદર્શિતા લાવવાના દાવાઓ વચ્ચે લાંચખોરીના આંકડા ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરી રહ્યા છે. સામાન્ય નાગરિકોને સરકારી કચેરીઓમાં પોતાના નાના-મોટા કામો કરાવવા માટે વારંવાર ધક્કા ખાવા પડતા હોવાની ફરિયાદો લાંબા સમયથી ઊઠતી રહી છે. ક્યાંક ફાઇલ આગળ વધારવા, ક્યાંક મંજૂરી મેળવવા, તો ક્યાંક સરકારી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરાવવા માટે લાંચ માંગવામાં આવતી હોવાના આક્ષેપો સામે આવે છે. કેટલાક લોકોના જણાવ્યા મુજબ, કામ સમયસર પૂરું કરાવવાની મજબૂરીમાં તેઓ ના છૂટકે નાણાં આપવા તૈયાર થઈ જાય છે. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે એન્ટી કરપ્શન બ્યુરો (એ.સી.બી.)ની સત્તાવાર વિગતોમાં સામે આવેલા આંકડાઓએ રાજ્યના વહીવટી તંત્રમાં ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યા તરફ ફરી ધ્યાન દોર્યું છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન ગુજરાતમાં ઉચ્ચ અધિકારીઓથી લઈને વર્ગ-4ના કર્મચારીઓ સુધીના કુલ 152 સરકારી કર્મચારીઓ લાંચ લેતા ઝડપાયા હતા. આ કેસોમાં લાંચની કુલ રકમ આશરે રૂ. 13 કરોડ હોવાનું જણાવાયું છે. આ આંકડા માત્ર પકડાયેલા આરોપીઓ અને નોંધાયેલા કેસો દર્શાવે છે, જ્યારે ફરિયાદ ન નોંધાવનારા અથવા તપાસમાં સામે ન આવેલા કિસ્સાઓ અંગે ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી.

એ.સી.બી. દ્વારા લાંચખોરી સામે છટકાં ગોઠવીને કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીમાં સરકારી કર્મચારીઓ ઉપરાંત ખાનગી વ્યક્તિઓ અને વચેટિયાઓની ભૂમિકા પણ સામે આવી છે. આપેલી વિગતો મુજબ, ગુજરાતમાં વિવિધ વિભાગોના કુલ 152 સરકારી કર્મચારીઓ લાંચ લેતા રંગેહાથ ઝડપાયા હતા અને તેમની સાથે સંકળાયેલા ખાનગી વ્યક્તિઓ સહિતના કેસોમાં કરોડો રૂપિયાની લાંચનો ખુલાસો થયો હતો. આ ઉપરાંત કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓ અને ખાનગી વ્યક્તિઓને લગતા કેસોમાં પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, કેન્દ્રના કર્મચારીઓ તથા ખાનગી વ્યક્તિઓ સહિત કુલ 21 લોકો રૂ. 4 કરોડની લાંચ લેતા પકડાયા હતા. સરકારી કામકાજમાં વચેટિયાઓની સંડોવણી હોવાની બાબત પણ આ કેસોમાં મહત્વપૂર્ણ બની રહી છે. કેટલીક વખત અરજદાર અને અધિકારી વચ્ચે મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવતા લોકો દ્વારા નાણાંની માંગણી થતી હોવાના કિસ્સા સામે આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં માત્ર લાંચ સ્વીકારનાર વ્યક્તિ જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વ્યવસ્થામાં જવાબદારી નક્કી કરવી જરૂરી બને છે. એ.સી.બી.ની કાર્યવાહીથી લાંચખોરીના ચોક્કસ કિસ્સાઓ બહાર આવે છે, પરંતુ આ સમસ્યાને મૂળમાંથી દૂર કરવા માટે સતત દેખરેખ અને વહીવટી સુધારાની પણ જરૂરિયાત છે.

વિભાગવાર આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો ગૃહ વિભાગમાં સૌથી વધુ લાંચખોરીના કેસો સામે આવ્યા હોવાનું જણાવાયું છે. ઉપલબ્ધ વિગતો મુજબ ગૃહ વિભાગ સાથે સંકળાયેલા 29 કર્મચારીઓ દ્વારા રૂ. 2.64 કરોડની લાંચ લેવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત ઉચ્ચ અધિકારીઓ, પોલીસ કર્મચારીઓ અને ખાનગી વ્યક્તિઓને લગતા કેસો પણ નોંધાયા હતા. આપેલી માહિતીમાં ગૃહ વિભાગના પોલીસ કોન્સ્ટેબલ સહિતના કર્મચારીઓ અને ખાનગી વ્યક્તિઓને જોડીને કુલ 78 લોકો લાંચના કેસોમાં ઝડપાયા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. પોલીસ અને ગૃહ વિભાગ સામાન્ય નાગરિકોની સુરક્ષા, કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવા જેવી મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી સંભાળે છે. તેથી આ વિભાગમાં લાંચખોરીના કિસ્સાઓ સામે આવે ત્યારે જાહેર વિશ્વાસ અને તંત્રની વિશ્વસનીયતા અંગે સવાલો ઊભા થાય છે. જોકે, આ આંકડાઓમાં દર્શાવાયેલા દરેક કેસની કાનૂની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે અને આરોપ સાબિત થવાની પ્રક્રિયા ન્યાયિક તપાસ દ્વારા પૂર્ણ થવાની રહે છે. તેમ છતાં, આ પ્રકારની ઘટનાઓ સરકારી તંત્રમાં જવાબદારી અને પારદર્શિતા વધારવાની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટ કરે છે.

મહેસૂલ વિભાગમાં પણ લાંચખોરીના અનેક કિસ્સાઓ સામે આવ્યા હોવાનું આંકડાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જમીનના દસ્તાવેજો, વારસાઈ નોંધ, માપણી, હકપત્રક, જમીન સંબંધિત મંજૂરીઓ અને અન્ય મહેસૂલી કામગીરી માટે નાગરિકોને વારંવાર સરકારી કચેરીઓનો સંપર્ક કરવો પડે છે. આવી કામગીરીમાં વિલંબ અથવા પ્રક્રિયાને લઈને ઊભી થતી મુશ્કેલીઓનો ગેરલાભ લઈને લાંચ માંગવામાં આવતી હોવાના આક્ષેપો સમયાંતરે સામે આવે છે. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર મહેસૂલ વિભાગના 23 કર્મચારીઓ અને 18 ખાનગી વ્યક્તિઓ સહિત કુલ 41 લોકો લાંચના કેસોમાં ઝડપાયા હતા, જ્યારે લાંચની રકમ આશરે રૂ. એક કરોડ દર્શાવવામાં આવી છે. પંચાયત વિભાગમાં પણ 21 કર્મચારીઓ અને ખાનગી વ્યક્તિઓ સહિત કુલ 50 લોકો સામે કાર્યવાહી થયાનું જણાવાયું છે. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં જન્મ-મરણના દાખલા, આવાસ યોજનાઓ, વિકાસકામો, સ્થાનિક મંજૂરીઓ અને અન્ય સરકારી સેવાઓ માટે નાગરિકો પંચાયત તંત્ર પર નિર્ભર રહે છે. તેથી આ વિભાગમાં લાંચખોરીની ફરિયાદો સામે આવે ત્યારે સામાન્ય ગ્રામજનોને સરકારી સેવાઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી ઊભી થવાની ચિંતા રહે છે.

આરોગ્ય અને શિક્ષણ જેવા જનહિત સાથે સીધા જોડાયેલા વિભાગોમાં પણ લાંચખોરીના કેસો સામે આવ્યા હોવાનું વિગતોમાં જણાવાયું છે. આરોગ્ય વિભાગના ચાર કર્મચારીઓ અને ચાર ખાનગી વ્યક્તિઓ સહિત કુલ આઠ લોકો સામે લાંચ સંબંધિત કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. શિક્ષણ વિભાગના ચાર કર્મચારીઓ પણ લાંચના કેસોમાં ઝડપાયા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત ઊર્જા વિભાગના છ, ઉદ્યોગ વિભાગના પાંચ, નર્મદા વિભાગના સાત અને નાણાં વિભાગના ચાર કર્મચારીઓ સામે પણ કાર્યવાહી થયાની માહિતી આપવામાં આવી છે. શહેરી વિકાસ અને શહેરી ગૃહ નિર્માણ વિભાગમાં 16 કર્મચારીઓ દ્વારા રૂ. બે કરોડની લાંચ લેવામાં આવી હોવાનો ઉલ્લેખ પણ એ.સી.બી.ની વિગતોના આધારે કરવામાં આવ્યો છે. શહેરી વિસ્તારોમાં બાંધકામ મંજૂરી, નકશા પાસ કરાવવા, મિલકત સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ અને વિકાસલક્ષી કામોમાં પારદર્શિતા અત્યંત જરૂરી છે. આવી કામગીરીમાં ગેરરીતિ અથવા લાંચખોરીની ફરિયાદો ઊઠે તો નાગરિકોનો તંત્ર પરનો વિશ્વાસ નબળો પડી શકે છે. દરેક વિભાગમાં જવાબદારી નિશ્ચિત કરવી અને સેવાઓ સમયમર્યાદામાં પૂરી પાડવી એ ભ્રષ્ટાચાર ઘટાડવા માટેનું મહત્વનું પગલું બની શકે છે.

આ સમગ્ર મામલે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે એ.સી.બી. દ્વારા જેટલા લોકો લાંચ લેતા પકડાય છે, તે સિવાય કેટલા કિસ્સાઓ ફરિયાદના અભાવે બહાર આવતા નથી? સામાન્ય રીતે લાંચની માંગણીનો સામનો કરનાર નાગરિકને કાયદાકીય પ્રક્રિયા, સરકારી કચેરીના ધક્કા અથવા કામ અટકી જવાની ભીતિ હોઈ શકે છે. કેટલાક લોકો ફરિયાદ કરવા આગળ આવતા નથી, જ્યારે કેટલાક લોકો પોતાની મજબૂરીને કારણે નાણાં આપી દેતા હોવાની ફરિયાદો પણ સાંભળવા મળે છે. એ.સી.બી.ને ફરિયાદ મળે ત્યારે તે તપાસ કરીને છટકું ગોઠવે છે અને પુરાવાના આધારે કાર્યવાહી કરે છે. પરંતુ માત્ર છટકાં અને ધરપકડથી ભ્રષ્ટાચારની સમસ્યાનો સંપૂર્ણ ઉકેલ આવી શકે તેમ નથી. સરકારી કચેરીઓમાં ઓનલાઈન સેવાઓ, ફાઇલની સ્થિતિ અંગે પારદર્શક માહિતી, નક્કી કરેલી સમયમર્યાદા અને ફરિયાદ નિવારણની અસરકારક વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે. સાથે જ લાંચ માંગનાર સામે ફરિયાદ કરનાર નાગરિકને સુરક્ષા અને યોગ્ય માર્ગદર્શન મળે તે સુનિશ્ચિત કરવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

ગુજરાતમાં છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન લાંચના કેસોમાં ઝડપાયેલા 152 સરકારી કર્મચારીઓ અને આશરે રૂ. 13 કરોડની લાંચના આંકડાઓએ વહીવટી તંત્ર સામે અનેક સવાલો ઊભા કર્યા છે. ગૃહ, મહેસૂલ, પંચાયત અને શહેરી વિકાસ જેવા વિભાગોમાં સામે આવેલા કિસ્સાઓ દર્શાવે છે કે ભ્રષ્ટાચાર સામેની લડાઈ માત્ર એક વિભાગ પૂરતી મર્યાદિત રહી શકે નહીં. સરકારી કર્મચારીને મળતો પગાર અને તેની ફરજ વચ્ચેની જવાબદારીનું પાલન થવું જરૂરી છે. જાહેર સેવા એ નાગરિકોનો અધિકાર છે, કોઈ અધિકારી કે કર્મચારીની વ્યક્તિગત મહેરબાની નથી. તેથી સરકારી કામ માટે લાંચ માંગવાની પ્રથા સામે કડક અને સતત કાર્યવાહી થવી જોઈએ. બીજી તરફ, દરેક આરોપી સામે કાયદેસરની તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય તે પણ એટલું જ જરૂરી છે. હવે જરૂર છે કે સરકાર અને સંબંધિત તંત્ર લાંચખોરીના આંકડાઓને ગંભીરતાથી લઈને કચેરીઓમાં પારદર્શિતા વધારે, જવાબદારી નક્કી કરે અને સામાન્ય નાગરિકોને લાંચ આપ્યા વિના તેમનાં કામ સમયસર થઈ શકે તેવી વ્યવસ્થા ઊભી કરે.