ઈન્ડિયા એવિએશન ઈંધણના વધતા ભાવોથી ભારતીય એરલાઈન્સ પર સંકટ: એર ઈન્ડિયા અને ઈન્ડિગો ફ્લાઈટ્સમાં મોટાપાયે ઘટાડો કરશે

ભારતમાં હવાઈ મુસાફરી ક્ષેત્ર માટે આગામી કેટલાક મહિના પડકારજનક બની શકે છે. એવિએશન ટર્બાઈન ફ્યૂઅલ (ATF)ના સતત વધતા ભાવો અને વૈશ્વિક સ્તરે ઊર્જા બજારમાં સર્જાયેલા તણાવના કારણે દેશની અગ્રણી એરલાઈન્સ કંપનીઓ હવે પોતાના ઓપરેશનલ ખર્ચ ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લઈ રહી છે. દેશની સૌથી મોટી એરલાઈન્સ કંપનીઓમાંની એક Air India અને બજારમાં સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતી IndiGo એ જૂનથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન અનેક ડોમેસ્ટિક અને ઈન્ટરનેશનલ ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણય પાછળનું મુખ્ય કારણ ATFના વધેલા ભાવો અને વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ બજારમાં આવેલી અસ્થિરતા માનવામાં આવી રહી છે.

ભારતીય એવિએશન ક્ષેત્ર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપી વિકાસના માર્ગ પર હતું. કોરોના મહામારી બાદ મુસાફરોની સંખ્યા ફરી વધવા લાગી હતી અને એરલાઈન્સ કંપનીઓએ નવી ફ્લાઈટ્સ, નવા રૂટ્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણ તરફ આક્રમક પગલાં ભર્યાં હતાં. પરંતુ હવે વૈશ્વિક રાજકીય તણાવ અને ઊર્જા બજારમાં આવેલા ભારે દબાણના કારણે એરલાઈન્સ ઉદ્યોગ ફરી આર્થિક દબાણનો સામનો કરી રહ્યો છે. ATFના વધેલા ખર્ચને કારણે ફ્લાઈટ ઓપરેશન ચલાવવું વધુ મોંઘું બન્યું છે, જેના કારણે કંપનીઓએ હવે પોતાની ક્ષમતા ઘટાડવાનો રસ્તો પસંદ કર્યો છે.

Air India દ્વારા જાહેર કરાયેલા નિવેદન અનુસાર, જૂનથી ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન કેટલાક પસંદગીના ઘરેલું રૂટ્સ પર ફ્લાઈટ્સની સંખ્યા કામચલાઉ ધોરણે ઘટાડવામાં આવશે. કંપની પહેલેથી જ કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય રૂટ્સ પર ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો કરવાની જાહેરાત કરી ચૂકી હતી, પરંતુ હવે આ અસર ડોમેસ્ટિક નેટવર્ક સુધી પણ પહોંચી છે. એર ઈન્ડિયાના જણાવ્યા મુજબ, ઈંધણના સતત વધી રહેલા ખર્ચને કારણે કંપનીના સમગ્ર ઓપરેશન પર ગંભીર આર્થિક અસર પડી રહી છે અને આ પરિસ્થિતિમાં ખર્ચ નિયંત્રણ માટે ફ્લાઈટ ફ્રિકવન્સીમાં ઘટાડો કરવો જરૂરી બન્યો છે.

માહિતી અનુસાર, એર ઈન્ડિયા કેટલીક ઘરેલું ફ્લાઈટ્સમાં 22 ટકા સુધીનો ઘટાડો કરશે. ખાસ કરીને ઓછા મુસાફરો ધરાવતા રૂટ્સ, ઓછી નફાકારક ફ્લાઈટ્સ અને ઊંચા ઓપરેશનલ ખર્ચ ધરાવતા માર્ગો પર આ અસર વધુ જોવા મળી શકે છે. કંપની હાલ પોતાની આવક અને ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે રૂટ રેશનલાઈઝેશનની પ્રક્રિયા અપનાવી રહી છે.

બીજી તરફ, IndiGo પણ વધેલા ATF ખર્ચના કારણે દબાણમાં આવી ગઈ છે. ઈન્ડિગો દ્વારા ડોમેસ્ટિક ફ્લાઈટ્સમાં 5 થી 7 ટકા અને ઈન્ટરનેશનલ ફ્લાઈટ્સમાં લગભગ 17 ટકા સુધીનો ઘટાડો કરવાની યોજના બનાવવામાં આવી છે. ઈન્ડિગો સામાન્ય રીતે ઓછા ખર્ચવાળી એરલાઈન તરીકે જાણીતી છે અને ખર્ચ નિયંત્રણ તેના બિઝનેસ મોડલનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિમાં ઈંધણના વધેલા ખર્ચે કંપનીની નફાકારકતા પર અસર શરૂ કરી દીધી છે.

વિમાન ઉદ્યોગમાં ATFનો ખર્ચ સૌથી મોટો ઓપરેશનલ ખર્ચ માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે એરલાઈન્સ કંપનીઓના કુલ ખર્ચમાં 35 થી 45 ટકા સુધીનો હિસ્સો ફ્યૂઅલ ખર્ચનો હોય છે. જ્યારે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધારો થાય છે ત્યારે ATFના ભાવમાં પણ સીધી અસર જોવા મળે છે. ભારત જેવા દેશમાં, જ્યાં ATF પર રાજ્યો દ્વારા ઊંચો વેટ અને ટેક્સ વસૂલવામાં આવે છે, ત્યાં એરલાઈન્સ માટે ખર્ચ વધુ વધી જાય છે.

છેલ્લા લગભગ ત્રણ મહિનામાં વૈશ્વિક બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં 50 ટકા કરતાં વધુનો ઉછાળો આવ્યો હોવાનું બજાર વિશ્લેષકો જણાવી રહ્યા છે. આ વધારાનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં વધેલો તણાવ અને ખાસ કરીને અમેરિકા તથા ઈરાન વચ્ચે સર્જાયેલી અસ્થિરતા છે. મધ્ય પૂર્વના વિસ્તારોમાં વધતી સૈન્ય પ્રવૃત્તિઓ અને વેપાર માર્ગો પર ઉભા થયેલા જોખમોને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી ગઈ છે.

વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઓઈલ ટ્રાન્ઝિટ રૂટ્સમાં ગણાતા Strait of Hormuz પર ઉભી થયેલી અડચણોએ સમગ્ર વિશ્વની ઊર્જા સપ્લાય ચેઇનને અસર કરી છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો આ જ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. જો અહીં કોઈ પ્રકારની અસ્થિરતા ઉભી થાય, તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલના ભાવ પર જોવા મળે છે. છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયામાં આ જ કારણસર તેલના ભાવમાં ભારે ચઢાવ-ઉતાર નોંધાયા છે.

હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડના ભાવ થોડા ઘટીને બેરલ દીઠ આશરે 96 ડોલર આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે, પરંતુ થોડા મહિના પહેલાંની સરખામણીએ આ ભાવ હજી પણ ઘણાં ઊંચા છે. એરલાઈન્સ ઉદ્યોગ માટે આ ભાવો અત્યંત ચિંતાજનક ગણાય છે, કારણ કે ઈંધણ ખર્ચ વધતા જ ટિકિટના ભાવ, ઓપરેશનલ સ્ટ્રેટેજી અને રૂટ મેનેજમેન્ટ પર સીધી અસર પડે છે.

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે હાલની પરિસ્થિતિમાં એરલાઈન્સ કંપનીઓ પાસે બે જ વિકલ્પ છે — અથવા તો મુસાફરો પર વધેલા ખર્ચનો બોજ વધારેલા ભાડા દ્વારા નાખવો અથવા પછી ફ્લાઈટ્સની સંખ્યા ઘટાડીને ખર્ચ નિયંત્રણ કરવાનો પ્રયાસ કરવો. ભારતમાં હવાઈ મુસાફરી ક્ષેત્રમાં ભારે સ્પર્ધા હોવાથી કંપનીઓ માટે ટિકિટના ભાવમાં મોટો વધારો કરવો સહેલો નથી. ખાસ કરીને લો-કોસ્ટ સેગમેન્ટમાં ગ્રાહકો ભાવ પ્રત્યે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.

આ પરિસ્થિતિમાં ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો કરવો એરલાઈન્સ માટે વધુ વ્યવહારુ વિકલ્પ બની રહ્યો છે. ઓછા નફાકારક રૂટ્સ પર ઓપરેશન ઘટાડવાથી કંપનીઓ ઈંધણ ખર્ચ અને ઓપરેશનલ નુકસાન બંને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જોકે, આનો સીધો પ્રભાવ મુસાફરો પર પણ પડી શકે છે.

ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડો થતાં ટિકિટોની ઉપલબ્ધતા ઓછી થઈ શકે છે, જેના કારણે કેટલાક રૂટ્સ પર ભાડામાં વધારો જોવા મળી શકે છે. ખાસ કરીને ઉનાળાની રજાઓ અને તહેવારોના સમયગાળા દરમિયાન મુસાફરોને ટિકિટ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. મોટા શહેરો વચ્ચેના લોકપ્રિય રૂટ્સ પર માંગ ઊંચી રહેતી હોવાથી ભાડામાં વધારો થવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં.

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં હવાઈ મુસાફરી સામાન્ય મધ્યમવર્ગ સુધી પહોંચી ગઈ હતી. સસ્તી ટિકિટો, વધેલા રૂટ્સ અને નવી એરલાઈન્સના પ્રવેશને કારણે એવિએશન ક્ષેત્રમાં ભારે વૃદ્ધિ જોવા મળી હતી. પરંતુ હવે ઈંધણના વધેલા ખર્ચે આ વૃદ્ધિના ગતિચક્રને અસર કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

વિમાન ઉદ્યોગના નિષ્ણાતો માને છે કે જો વૈશ્વિક સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહેશે, તો ભારતીય એરલાઈન્સ ઉદ્યોગ માટે પરિસ્થિતિ વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. ખાસ કરીને ડોલર સામે રૂપિયાની નબળી સ્થિતિ પણ કંપનીઓ માટે વધારાનું દબાણ ઊભું કરે છે, કારણ કે વિમાન લીઝિંગ, જાળવણી અને આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણીઓનો મોટો ભાગ ડોલરમાં થાય છે.

ATFના ભાવમાં સતત વધારો થવાથી એરલાઈન્સ કંપનીઓ સરકાર પાસે પણ રાહતની માંગ કરી શકે છે. લાંબા સમયથી એરલાઈન્સ ઉદ્યોગ ATFને GST હેઠળ લાવવાની માંગ કરતો આવ્યો છે. હાલ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ATF પર ઊંચા વેટના કારણે એરલાઈન્સને ભારે કરબોજ સહન કરવો પડે છે. જો ATFને GST હેઠળ લાવવામાં આવે, તો કંપનીઓને ખર્ચમાં થોડી રાહત મળી શકે છે.

આ ઉપરાંત, એરલાઈન્સ હવે વધુ ઈંધણ કાર્યક્ષમ વિમાનો તરફ પણ ધ્યાન આપી રહી છે. નવા જનરેશનના એરક્રાફ્ટ ઓછી ઈંધણ વપરાશ સાથે વધુ અંતર કાપી શકે છે, જેના કારણે લાંબા ગાળે ખર્ચમાં ઘટાડો શક્ય બને છે. Air India અને IndiGo બંનેએ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નવા વિમાનોના મોટા ઓર્ડર આપ્યા છે, પરંતુ તેનાથી તાત્કાલિક રાહત મળવી મુશ્કેલ છે.

વિશ્વવ્યાપી રાજકીય તણાવ અને ઊર્જા બજારમાં આવેલી અસ્થિરતાનો પ્રભાવ હવે સામાન્ય મુસાફરો સુધી પહોંચી રહ્યો છે. એરલાઈન્સ દ્વારા ફ્લાઈટ્સમાં ઘટાડાનો નિર્ણય માત્ર એક વ્યાપારી નિર્ણય નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓની અસરનું પ્રતિબિંબ પણ છે.

આગામી કેટલાક મહિના ભારતીય એવિએશન ઉદ્યોગ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ રહેશે. જો મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ ઘટશે અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં સ્થિરતા આવશે, તો એરલાઈન્સ ફરી પોતાની સેવાઓમાં વધારો કરી શકે છે. પરંતુ જો હાલની અસ્થિરતા લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહેશે, તો હવાઈ મુસાફરી વધુ મોંઘી બનવાની અને ફ્લાઈટ્સની ઉપલબ્ધતા ઘટવાની શક્યતાઓ વધી શકે છે.

હાલ માટે મુસાફરોને વધુ સાવચેતીપૂર્વક ટ્રાવેલ પ્લાનિંગ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. ખાસ કરીને લાંબા અંતરના અને લોકપ્રિય રૂટ્સ માટે ટિકિટો અગાઉથી બુક કરાવવી વધુ લાભદાયક બની શકે છે. કારણ કે ફ્લાઈટ્સની સંખ્યા ઘટતા માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનું સંતુલન બદલાઈ શકે છે.

ભારતીય એવિએશન ઉદ્યોગે છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં અનેક પડકારોનો સામનો કર્યો છે — કોરોના મહામારી, વધતા ખર્ચ, સ્પર્ધા અને હવે વૈશ્વિક ઊર્જા સંકટ. તેમ છતાં, ઉદ્યોગ હજુ પણ વૃદ્ધિની સંભાવનાઓ ધરાવે છે. પરંતુ હાલની પરિસ્થિતિએ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે વૈશ્વિક રાજકીય અને ઊર્જા બજારની અસરો હવે સીધી રીતે ભારતીય હવાઈ મુસાફરી ક્ષેત્રને અસર કરી રહી છે.