આંતરરાષ્ટ્રીય હવે 10 મિનિટની ડિલિવરી પડશે વધુ મોંઘી? પેટ્રોલ-ડીઝલના વધતા ભાવોથી ઝોમેટો-સ્વિગી સહિત ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ પર વધ્યું દબાણ, ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર પડશે સીધી અસર.

દેશમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઓનલાઈન ફૂડ ડિલિવરી અને ક્વિક કોમર્સ સેવાઓએ લોકોના જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની લીધો છે. થોડા વર્ષો પહેલાં જ્યાં લોકો કરિયાણું, શાકભાજી અથવા ભોજન મેળવવા માટે બજારમાં જતાં હતા, ત્યાં હવે માત્ર મોબાઈલમાં થોડા ક્લિક કરીને 10 મિનિટથી લઈને 30 મિનિટની અંદર સામાન ઘરના દરવાજા સુધી પહોંચી જાય છે. ખાસ કરીને શહેરોમાં રહેતા લોકો માટે આ સેવાઓ રોજિંદા જીવનની જરૂરિયાત સમાન બની ગઈ છે. પરંતુ હવે આ સુવિધા ગ્રાહકો માટે વધુ મોંઘી સાબિત થઈ શકે છે. તેનું મુખ્ય કારણ છે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં થયેલો સતત વધારો.

તાજેતરમાં દેશભરમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં આશરે ત્રણ રૂપિયા પ્રતિ લીટરનો વધારો નોંધાયો છે. વૈશ્વિક સ્તરે વધેલા ક્રૂડ ઓઈલના ભાવો, આંતરરાષ્ટ્રીય જીઓ-પોલિટિકલ તણાવ અને પુરવઠા સંબંધિત પડકારોના કારણે ઈંધણના ભાવોમાં વધારો થયો છે. આ વધારાની સીધી અસર માત્ર સામાન્ય વાહનચાલકો અથવા પરિવહન ઉદ્યોગ પર જ નહીં પરંતુ ફૂડ ડિલિવરી અને ક્વિક કોમર્સ ક્ષેત્ર પર પણ પડી રહી છે.

આજના સમયમાં 10 મિનિટની ડિલિવરી મોડલ પર આધારિત કંપનીઓ ગ્રાહકોને ઝડપી સેવા આપવા માટે હજારો ડિલિવરી પાર્ટનર્સ અને માઇક્રો વેરહાઉસના નેટવર્ક પર આધાર રાખે છે. દરેક ઓર્ડર સમયસર પહોંચાડવા માટે બાઈક, સ્કૂટર અને અન્ય વાહનોનો સતત ઉપયોગ થાય છે. પરિણામે ઈંધણનો ખર્ચ આ સમગ્ર વ્યવસાયનું એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક બની ગયો છે.

માર્કેટ રિસર્ચ અને નાણાકીય વિશ્લેષણ કરતી સંસ્થાઓના અહેવાલો મુજબ, ક્વિક કોમર્સમાં એક ઓર્ડર પહોંચાડવા માટે સરેરાશ 35 થી 50 રૂપિયા જેટલો ખર્ચ થાય છે. બીજી તરફ ફૂડ ડિલિવરી ક્ષેત્રમાં પ્રતિ ઓર્ડર સરેરાશ ખર્ચ 55 થી 60 રૂપિયા સુધી પહોંચે છે. આ ખર્ચમાં ડિલિવરી પાર્ટનરનું પેમેન્ટ, ટેકનોલોજી, ઓપરેશનલ ખર્ચ, વેરહાઉસ મેનેજમેન્ટ અને ઈંધણનો ખર્ચ સામેલ હોય છે.

નિષ્ણાતોના અંદાજ પ્રમાણે એક સામાન્ય ડિલિવરીના કુલ ખર્ચમાં આશરે 20 ટકા હિસ્સો ઈંધણનો હોય છે. એટલે કે એક ઓર્ડર દીઠ સરેરાશ 9 થી 10 રૂપિયા જેટલો ખર્ચ માત્ર પેટ્રોલ અથવા ડીઝલ પાછળ થાય છે. જ્યારે ઈંધણના ભાવોમાં વધારો થાય છે ત્યારે સીધી અસર ડિલિવરી ખર્ચ પર પડે છે.

હાલમાં થયેલા ભાવ વધારાના કારણે પ્રતિ ઓર્ડર લગભગ 0.40 થી 0.50 રૂપિયા જેટલો વધારાનો બોજ કંપનીઓ પર પડી શકે છે. આ આંકડો સામાન્ય દેખાય છે, પરંતુ જ્યારે દરરોજ લાખો ઓર્ડર ડિલિવર કરવામાં આવે છે ત્યારે આ ખર્ચ કરોડો રૂપિયામાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. જો ભવિષ્યમાં ઈંધણના ભાવમાં વધુ વધારો થાય અને પ્રતિ લીટર દસ રૂપિયા જેટલો વધારો નોંધાય તો પ્રતિ ઓર્ડર વધારાનો ખર્ચ 1 થી 1.2 રૂપિયા સુધી પહોંચી શકે છે.

દેશની બે સૌથી મોટી ફૂડ અને ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ — Zomato અને Swiggy — આ વધતા ખર્ચના સૌથી મોટા પ્રભાવ હેઠળ આવી શકે છે. બંને કંપનીઓ લાખો ગ્રાહકોને રોજિંદી સેવાઓ પૂરી પાડે છે અને તેમની આવકનો મોટો ભાગ ડિલિવરી આધારિત મોડલ પર નિર્ભર છે.

વિશ્લેષકોના અંદાજ મુજબ આગામી નાણાકીય વર્ષોમાં ઝોમેટો ગ્રુપને લગભગ 2.7 અબજથી વધુ ઓર્ડર મળી શકે છે, જ્યારે સ્વિગીને આશરે 1.4 અબજ ઓર્ડર મળવાની સંભાવના છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં ઓર્ડરો પર ઈંધણના વધારાના ખર્ચની અસર ખૂબ જ નોંધપાત્ર બની શકે છે.

ખાસ કરીને સ્વિગી માટે પડકાર વધુ મોટો માનવામાં આવી રહ્યો છે. કારણ કે કંપની હજુ પણ પોતાના ક્વિક કોમર્સ વિભાગને સંપૂર્ણ નફાકારક બનાવવાના પ્રયાસમાં છે. "નો પ્રોફિટ, નો લોસ" એટલે કે બ્રેકઈવનની સ્થિતિ સુધી પહોંચવા માટે કંપની સતત રોકાણ કરી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં ઈંધણના વધતા ખર્ચથી તેના નફાકારકતાના લક્ષ્યો પર અસર પડી શકે છે.

બીજી તરફ ઝોમેટોની સ્થિતિ તુલનાત્મક રીતે મજબૂત ગણવામાં આવે છે. કંપની પાસે વિશાળ ગ્રાહક આધાર, વધુ જાહેરાત આવક અને ક્વિક કોમર્સ ક્ષેત્રમાં મજબૂત હાજરી છે. આ ઉપરાંત પ્રીમિયમ ગ્રાહકો અને વિવિધ આવકના સ્ત્રોતોના કારણે કંપની વધારાના ખર્ચનો સામનો વધુ સરળતાથી કરી શકે છે.

પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે આ વધારાનો ખર્ચ આખરે કોણ ભોગવશે?

આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કંપનીઓ પાસે ત્રણ વિકલ્પો રહેશે. પ્રથમ, વધારાનો ખર્ચ સીધો ગ્રાહકો પર નાખવો અને ડિલિવરી ફી અથવા સર્વિસ ચાર્જ વધારવો. બીજું, કંપની પોતે થોડો ખર્ચ સહન કરે. અને ત્રીજું, ડિલિવરી પાર્ટનર્સની આવક અને પ્રોત્સાહનોમાં ફેરફાર કરીને ખર્ચ નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરે.

સૌથી વધુ સંભાવના એ છે કે ગ્રાહકોને હવે ડિલિવરી માટે વધુ રકમ ચૂકવવી પડી શકે. હાલમાં ઘણા ગ્રાહકોને 10 મિનિટ અથવા 15 મિનિટની ડિલિવરી માટે ખૂબ ઓછો અથવા શૂન્ય ચાર્જ લેવામાં આવે છે. પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી સેવાઓ માટે વધારાનો ચાર્જ લાગુ થઈ શકે છે.

ખાસ કરીને પીક અવર્સ, વરસાદી મોસમ, લાંબા અંતરની ડિલિવરી અથવા ફાસ્ટ ડિલિવરી વિકલ્પો માટે વધારાના સરચાર્જ લાગુ થઈ શકે છે. પરિણામે ગ્રાહકોને અગાઉ કરતાં વધુ ખર્ચ કરવો પડી શકે છે.

આની અસર માત્ર ગ્રાહકો સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. ડિલિવરી પાર્ટનર્સ એટલે કે ગીગ વર્કર્સ પર પણ તેનો પ્રભાવ પડશે. હજારો યુવાનો અને કામદારો રોજિંદી આવક માટે ફૂડ ડિલિવરી અને ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ સાથે જોડાયેલા છે. પેટ્રોલ મોંઘું થતાં તેમના રોજિંદા ખર્ચમાં પણ વધારો થશે.

જો કંપનીઓ તેમના કમિશન અથવા પ્રોત્સાહનોમાં વધારો નહીં કરે તો ડિલિવરી પાર્ટનર્સની વાસ્તવિક આવક ઘટી શકે છે. પરિણામે તેઓ વધુ ભથ્થા અને વધારાના પેમેન્ટની માંગ કરી શકે છે. આવી સ્થિતિ સમગ્ર ડિલિવરી ઈકોસિસ્ટમ માટે પડકારરૂપ બની શકે છે.

કેટલાક ડિલિવરી પાર્ટનર્સનું માનવું છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પેટ્રોલના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે પરંતુ તેના પ્રમાણમાં તેમની આવકમાં વધારો થયો નથી. તેથી ભવિષ્યમાં કંપનીઓ અને ડિલિવરી વર્કર્સ વચ્ચે નવી ચર્ચાઓ અને વાટાઘાટો થવાની સંભાવના છે.

તેમ છતાં, ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પડકાર લાંબા ગાળે કંપનીઓને નવીનતા તરફ ધકેલશે. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આગામી વર્ષોમાં ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં વધશે. હાલમાં પણ અનેક ડિલિવરી કંપનીઓ ઇલેક્ટ્રિક સ્કૂટર અને બેટરી આધારિત વાહનો તરફ આગળ વધી રહી છે.

ઇલેક્ટ્રિક વાહનોનો ઉપયોગ વધવાથી ઈંધણ પરની નિર્ભરતા ઘટશે અને ડિલિવરી ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થશે. ઉપરાંત આ પગલું પર્યાવરણ માટે પણ ફાયદાકારક રહેશે.

કંપનીઓ વધુ કાર્યક્ષમ રૂટ પ્લાનિંગ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત ઓર્ડર મેનેજમેન્ટ, માઇક્રો વેરહાઉસનું વિસ્તરણ અને ડિલિવરી ક્લસ્ટરિંગ જેવી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને ખર્ચ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.

ક્વિક કોમર્સ ક્ષેત્ર હાલમાં ભારતના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઉદ્યોગોમાંનો એક છે. ગ્રાહકો હવે ઝડપ અને સુવિધાને વધુ મહત્વ આપે છે. પરંતુ આ સુવિધા જાળવી રાખવા માટે કંપનીઓને વધતા ઓપરેશનલ ખર્ચનો સામનો કરવો પડશે.

આગામી મહિનાઓમાં જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધુ વધશે તો ડિલિવરી ઉદ્યોગ પર દબાણ પણ વધશે. પરિણામે ગ્રાહકો માટે 10 મિનિટની ડિલિવરી અગાઉ જેટલી સસ્તી નહીં રહે તેવી શક્યતા છે.

હાલ માટે સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો ઈંધણના ભાવમાં સતત વધારો ચાલુ રહેશે તો ડિલિવરી ફી, સર્વિસ ચાર્જ અને અન્ય વધારાના ચાર્જમાં વધારો લગભગ અનિવાર્ય બની શકે છે. એટલે કે જે સુવિધા અત્યાર સુધી ખૂબ સસ્તી અને સરળ લાગતી હતી, તે ભવિષ્યમાં ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર વધુ ભાર મૂકી શકે છે.

એકંદરે જોઈએ તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવ માત્ર વાહનચાલકો માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ડિજિટલ ડિલિવરી અર્થતંત્ર માટે એક મોટો પડકાર બની રહ્યા છે. ગ્રાહકો, કંપનીઓ અને ડિલિવરી પાર્ટનર્સ – ત્રણેય વર્ગો પર તેની અસર જોવા મળશે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ઝોમેટો, સ્વિગી અને અન્ય ક્વિક કોમર્સ કંપનીઓ આ વધતા ખર્ચનો સામનો કેવી રીતે કરે છે અને ગ્રાહકોને કેટલી વધારાની કિંમત ચૂકવવી પડે છે.