સબરસ ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં ડિજિટલ ક્રાંતિનો નવો યુગ શરૂ થશે.
ISRO-SAC સાથે 3 ઓક્ટોબરે કૃષિ વિભાગનો મહત્વપૂર્ણ MoU, ખેડૂતોને મળશે ‘સ્માર્ટ એડવાઇઝરી’
ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રને વધુ આધુનિક, વૈજ્ઞાનિક અને ડિજિટલ બનાવવા માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પહેલ કરવામાં આવી છે. ગાંધીનગર ખાતે આગામી 3 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ ગુજરાત સરકારના કૃષિ, ખેડૂત કલ્યાણ અને સહકાર વિભાગ તથા ભારતીય અંતરિક્ષ સંશોધન સંસ્થા એટલે કે ISROના સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC), અમદાવાદ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ સમજૂતી કરાર એટલે કે MoU કરવામાં આવશે. આ હસ્તાક્ષર સમારોહ રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રતજી, મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલ, કૃષિ મંત્રી જીતુભાઈ વાઘાણી અને કૃષિ રાજ્ય મંત્રી રમેશભાઈ કટારાની ઉપસ્થિતિમાં યોજાશે. આ MoUનો મુખ્ય હેતુ રિમોટ સેન્સિંગ, GIS, સેટેલાઇટ ઇમેજિંગ અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરીને ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રનું ડિજિટલ મોનિટરિંગ કરવાનું છે.
આ ભાગીદારી અંતર્ગત સેટેલાઇટ ઇમેજરી અને આધુનિક ટેકનોલોજીની મદદથી રાજ્યમાં વિવિધ પાકોના વાવેતર વિસ્તાર, પાકની સ્થિતિ, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને પાકને થયેલા નુકસાનનું વધુ સચોટ મૂલ્યાંકન કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. હાલમાં પાકના વિસ્તાર અને નુકસાનના આંકલન માટે વિવિધ સ્તરે મળતી ક્ષેત્રીય માહિતીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે સેટેલાઇટ આધારિત માહિતીથી આ પ્રક્રિયાને વધુ વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજી આધારિત બનાવવાનો ઉદ્દેશ છે. ISRO-SAC દ્વારા કૃષિ વિભાગને ઉચ્ચસ્તરીય ટેકનિકલ માર્ગદર્શન અને સહયોગ આપવામાં આવશે. બીજી તરફ, કૃષિ વિભાગ દ્વારા ક્ષેત્રીય માહિતી, પાક કાપણીના પ્રયોગો અને હવામાન સંબંધિત ડેટા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. બંને સંસ્થાઓ વચ્ચે ડેટા અને ટેકનિકલ મોડેલ્સના સંકલનથી કૃષિ ક્ષેત્ર માટે વધુ ઉપયોગી માહિતી તૈયાર કરવામાં આવશે.
આ સમગ્ર પહેલનો સીધો લાભ ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવાનો પણ ઉદ્દેશ રાખવામાં આવ્યો છે. વાવણીથી લઈને કાપણી સુધીના વિવિધ તબક્કે ખેડૂતોને પાકની સ્થિતિ અંગે ‘સ્માર્ટ એડવાઇઝરી’ મળી શકે તે માટે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. પાકનું સ્વાસ્થ્ય, જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ, હવામાનમાં થતા ફેરફારો અને પાકની સંભાળ અંગેની જરૂરી માહિતી મોબાઈલ એપ્લિકેશન મારફતે ખેડૂતો સુધી પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા વિકસાવવામાં આવશે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના ઉપયોગથી પાકમાં રોગ અથવા જીવાતના સંભવિત હુમલાની વહેલી ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. ત્યારબાદ ખેડૂતોને તેના નિવારણ અને પાક સંરક્ષણ અંગે યોગ્ય ભલામણો ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. આ રીતે ટેકનોલોજીને ખેતર સુધી પહોંચાડીને ખેડૂતોને સમયસર માહિતી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે.
કૃષિ ક્ષેત્રમાં AI આધારિત સેવાઓનો ઉપયોગ કરીને ખેડૂતોના પ્રશ્નોના ઝડપી નિરાકરણ માટે ચેટબોટ જેવી સુવિધાઓ પણ વિકસાવવામાં આવશે. AI સંચાલિત તેમજ મેન્યુઅલ ચેટબોટ મારફતે ખેડૂતો પોતાના પાક, ખેતી પદ્ધતિ, રોગ-જીવાત, યોજનાઓ અને અન્ય કૃષિ સંબંધિત પ્રશ્નો અંગે માહિતી મેળવી શકશે. આ ઉપરાંત સરકારની વિવિધ કૃષિલક્ષી સહાય યોજનાઓ, સુધારેલું કૃષિ સાહિત્ય અને વિવિધ કૃષિ બજારોમાં ઉપલબ્ધ બજાર ભાવની માહિતી પણ ડિજિટલ માધ્યમથી સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો ઉદ્દેશ છે. ખેડૂતોને યોગ્ય સમયે યોગ્ય માહિતી મળે તો તેઓ ખેતી સંબંધિત નિર્ણય વધુ માહિતી આધારિત રીતે લઈ શકે તેવો આ ટેકનોલોજી આધારિત અભિગમ છે. સાથે જ કૃષિ વિભાગની સેવાઓને પણ વધુ સરળ અને ઝડપી બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.
કુદરતી આફતો અને હવામાન આધારિત નુકસાનના આંકલનમાં પણ સેટેલાઇટ ટેકનોલોજી મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે. રાજ્યમાં પૂર, દુષ્કાળ, કમોસમી વરસાદ અથવા અન્ય કુદરતી પરિસ્થિતિઓને કારણે પાકને નુકસાન થાય ત્યારે સેટેલાઇટ ઇમેજરીની મદદથી અસરગ્રસ્ત વિસ્તારો અને પાક નુકસાનીનું આંકલન કરવામાં આવશે. આવી ટેકનોલોજી આધારિત માહિતીથી નુકસાનીનું મૂલ્યાંકન વધુ વ્યવસ્થિત રીતે કરવામાં મદદ મળી શકે છે. તેના આધારે સરકાર દ્વારા રાહત અને સહાય સંબંધિત પગલાં લેવા માટે જરૂરી માહિતી ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે. આ ઉપરાંત રિમોટ સેન્સિંગ અને GISના ઉપયોગથી સમગ્ર રાજ્યના કૃષિ ક્ષેત્રનું ડિજિટલ મોનિટરિંગ કરવામાં આવશે. આ પ્રક્રિયા રાજ્યના કૃષિ આયોજન, નીતિ ઘડતર અને સંસાધનોના વધુ અસરકારક ઉપયોગ માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે.
આ MoUના ભાગરૂપે કૃષિ વિભાગના અધિકારીઓ અને ટેકનિકલ ટીમોની ક્ષમતા વધારવા માટે સંયુક્ત તાલીમ કાર્યક્રમોનું પણ આયોજન કરવામાં આવશે. GIS, રિમોટ સેન્સિંગ અને અન્ય ટેકનોલોજીના ઉપયોગ અંગે અધિકારીઓને તાલીમ આપવામાં આવશે, જેથી ઉપલબ્ધ ડેટાનો અસરકારક ઉપયોગ થઈ શકે. ઉલ્લેખનીય છે કે રાજ્યના કૃષિ ભવન ખાતે હાઇ-ટેક વીડિયો વોલ, કન્ટ્રોલ રૂમ અને 15 વિષય નિષ્ણાતોની ટીમ સાથે આધુનિક ‘કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર’ કાર્યરત હોવાનું જણાવાયું છે. આ સેન્ટર મારફતે વોટ્સએપ, ચેટબોટ અને હેલ્પલાઇન જેવા માધ્યમોથી ખેડૂતોને 24 કલાક માર્ગદર્શન પૂરું પાડવામાં આવે છે. રાજ્યની ક્ષેત્રીય કચેરીઓ અને યોજનાકીય સંપત્તિઓનું જીઓ-ટેગિંગ પણ પૂર્ણ કરવામાં આવ્યું હોવાનું કૃષિ વિભાગ દ્વારા જણાવાયું છે.
આમ, ISROના સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર સાથે ગુજરાત કૃષિ વિભાગનો 3 ઓક્ટોબરે થનારો MoU રાજ્યના કૃષિ ક્ષેત્રમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગને વધુ વિસ્તૃત કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. સેટેલાઇટ ઇમેજિંગ, રિમોટ સેન્સિંગ, GIS અને AI જેવી ટેકનોલોજીના સંકલનથી પાક વિસ્તાર અને ઉત્પાદનના અંદાજથી લઈને પાક નુકસાની, હવામાન અને કૃષિ સલાહ સુધીની સેવાઓને વધુ ડિજિટલ બનાવવાનો પ્રયાસ થશે. ખેડૂતોને મોબાઈલ આધારિત સ્માર્ટ એડવાઇઝરી, ચેટબોટ, બજાર ભાવ અને યોજનાઓની માહિતી સરળતાથી મળી રહે તે માટે પણ નવી વ્યવસ્થાઓ વિકસાવવામાં આવશે. સાથે જ કુદરતી આફતોના સમયે પાક નુકસાનીના આંકલનને વધુ ટેકનોલોજી આધારિત બનાવવાનો પ્રયાસ થશે. રાજ્ય સરકાર અને ISRO-SAC વચ્ચેનું આ સહયોગ ગુજરાતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં ડેટા આધારિત આયોજન અને ડિજિટલ સેવાઓને વધુ મજબૂત બનાવવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
