સબરસ AI બૂમથી વધ્યો કાર્બન સંકટ

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગના ઝડપથી વધી રહેલા યુગે દુનિયાને નવી ટેક્નોલોજી અને અદભૂત સુવિધાઓ આપી છે, પરંતુ તેની પાછળ પર્યાવરણ પર પડતો ભાર હવે ગંભીર ચિંતાનો વિષય બની રહ્યો છે. વિશ્વની ત્રણ અગ્રણી ટેક કંપનીઓ માઈક્રોસોફ્ટ, એમેઝોન અને ગૂગલના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં માત્ર એક વર્ષ દરમિયાન આશરે 20 ટકાનો નોંધપાત્ર વધારો નોંધાયો છે. નવા નાણાકીય વર્ષના અહેવાલો દર્શાવે છે કે AI આધારિત સેવાઓ, ક્લાઉડ સ્ટોરેજ અને વિશાળ ડેટા સેન્ટર્સના વધતા ઉપયોગને કારણે ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન સતત વધી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આ ત્રણેય કંપનીઓનું કુલ કાર્બન ઉત્સર્જન હવે ફ્રાન્સ જેવા દેશના કુલ વાર્ષિક કાર્બન ઉત્સર્જનના લગભગ ત્રીજા ભાગ જેટલું થઈ ગયું છે, જે ડિજિટલ વિકાસ અને પર્યાવરણ વચ્ચે ઊભા થતા નવા પડકારોની ગંભીરતા દર્શાવે છે.

AI ટેક્નોલોજીના ઝડપથી વિસ્તરણને કારણે વિશ્વભરમાં હજારો નવા ડેટા સેન્ટર્સનું નિર્માણ થઈ રહ્યું છે. આ ડેટા સેન્ટર્સમાં લાખો સર્વર્સ ચોવીસે કલાક કાર્યરત રહે છે, જેને સતત વીજળી, કૂલિંગ સિસ્ટમ અને વિશાળ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂર પડે છે. નાણાકીય વર્ષ 2026ના અહેવાલો અનુસાર માઈક્રોસોફ્ટ, એમેઝોન અને ગૂગલે સંયુક્ત રીતે 119 મિલિયન મેટ્રિક ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ સમકક્ષ (mTCO₂e) ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન કર્યું છે, જ્યારે એક વર્ષ અગાઉ આ આંકડો લગભગ 101 મિલિયન મેટ્રિક ટન હતો. એટલે કે માત્ર એક વર્ષમાં લગભગ 18 મિલિયન મેટ્રિક ટનનો વધારો નોંધાયો છે. અગાઉ આ ઉત્સર્જન ચેકિયા જેવા દેશના કુલ કાર્બન ઉત્સર્જન જેટલું હતું, જ્યારે હવે તે ફ્રાન્સ જેવા મોટા દેશના કુલ ઉત્સર્જનના ત્રીજા ભાગ સુધી પહોંચી ગયું હોવાનું અહેવાલોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. AI ચેટબોટ્સ, જનરેટિવ AI મોડલ્સ, ક્લાઉડ સર્વિસિસ અને હાઈ-પરફોર્મન્સ કમ્પ્યુટિંગની વધતી માંગ આ વધારાનું મુખ્ય કારણ માનવામાં આવે છે.

પર્યાવરણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો આ સ્થિતિને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન (UCL)ના અર્થશાસ્ત્રના પ્રોફેસર સેસિલિયા રિકાપના જણાવ્યા મુજબ ઘણી મોટી ટેક કંપનીઓ પોતાના ક્લાઉડ પ્લેટફોર્મ અને AI સેવાઓને પર્યાવરણમૈત્રી તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ વાસ્તવિક સ્થિતિ અલગ છે. તેમના મતે કંપનીઓ પર્યાવરણ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાનો ઉપયોગ માર્કેટિંગ સ્ટ્રેટેજી તરીકે કરે છે, જ્યારે બીજી તરફ AI માટે જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિસ્તરણને કારણે કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ સતત વધી રહ્યો છે. તેમણે એવો પણ મત વ્યક્ત કર્યો છે કે AIને પર્યાવરણલક્ષી ઉકેલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તેના સંચાલન માટે જરૂરી ઊર્જા અને ડેટા સેન્ટર્સનું નિર્માણ પોતે જ મોટા પ્રમાણમાં પ્રદૂષણ સર્જી રહ્યું છે. આ કારણે ટેક્નોલોજી વિકાસ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત વધુ સ્પષ્ટ બની રહી છે.

કંપનીઓના જાહેર કરાયેલા સસ્ટેનેબિલિટી રિપોર્ટ અનુસાર અલગ-અલગ કંપનીઓના ઉત્સર્જનમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે. માઈક્રોસોફ્ટમાં ડેટા સેન્ટર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ઝડપી વિસ્તરણને કારણે કાર્બન ઉત્સર્જનમાં સૌથી વધુ લગભગ 25 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે અને કંપનીનું કુલ ઉત્સર્જન અંદાજે 20 મિલિયન mTCO₂e સુધી પહોંચી ગયું છે. ગૂગલમાં બિઝનેસના વિસ્તરણ, AI સેવાઓના વધતા ઉપયોગ અને સપ્લાય ચેઈન પ્રવૃત્તિઓને કારણે આશરે 18 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. બીજી તરફ એમેઝોનના કુલ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં લગભગ 16 ટકાનો વધારો થયો છે, જ્યારે ડેટા સેન્ટર નિર્માણ અને સપ્લાય ચેઈન સંબંધિત પ્રક્રિયાઓમાં આશરે 20 ટકાનો ઉછાળો નોંધાયો છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે AI આધારિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર માત્ર ડિજિટલ અર્થતંત્રને જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક કાર્બન ઉત્સર્જનને પણ ઝડપથી પ્રભાવિત કરી રહ્યો છે.

વિશ્વભરમાં AI ટેક્નોલોજીને વધુ શક્તિશાળી બનાવવા માટે ટેક કંપનીઓ મોટા પાયે રોકાણ કરી રહી છે. અંદાજ મુજબ ચાલુ વર્ષે વિશ્વની અગ્રણી ટેક કંપનીઓ AI ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે સંયુક્ત રીતે લગભગ 765 અબજ ડોલરનો ખર્ચ કરશે, જેમાં મોટો હિસ્સો નવા હાઈ-ટેક ડેટા સેન્ટર્સ, અદ્યતન સર્વર્સ, ચિપ્સ અને ક્લાઉડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વિકાસ માટે ફાળવવામાં આવશે. AI મોડલ્સને ટ્રેન કરવા અને ચલાવવા માટે વિશાળ કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા જરૂરી બનતી હોવાથી ઊર્જાની માંગ પણ સતત વધી રહી છે. જો આ ઊર્જાનો મોટો ભાગ અશ્મિભૂત ઇંધણ પરથી મેળવવામાં આવશે તો આગામી વર્ષોમાં કાર્બન ઉત્સર્જન વધુ વધી શકે છે. આથી પર્યાવરણવિદો નવીનીકરણીય ઊર્જા, ઊર્જા કાર્યક્ષમ ડેટા સેન્ટર્સ અને ગ્રીન ટેક્નોલોજીમાં વધુ રોકાણ કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.

જોકે આ ચિંતાજનક આંકડાઓ વચ્ચે ત્રણેય કંપનીઓએ પોતાના લાંબા ગાળાના પર્યાવરણલક્ષી લક્ષ્યાંકો જાળવી રાખવાનો દાવો કર્યો છે. ગૂગલ અને માઈક્રોસોફ્ટે વર્ષ 2030 સુધીમાં 'નેટ ઝીરો કાર્બન' હાંસલ કરવાનો સંકલ્પ વ્યક્ત કર્યો છે, જ્યારે એમેઝોને વર્ષ 2040 સુધીમાં કાર્બન મુક્ત બનવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે. કંપનીઓનું કહેવું છે કે તેઓ નવીનીકરણીય ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારશે, ઊર્જા કાર્યક્ષમ ડેટા સેન્ટર્સ વિકસાવશે અને કાર્બન ઘટાડવા માટે વિવિધ પહેલ અમલમાં મૂકશે. જોકે વર્તમાન ઉત્સર્જનના આંકડા જોતા નિષ્ણાતો માને છે કે AIની વધતી માંગ અને સતત વિસ્તરતા ડેટા સેન્ટર્સ વચ્ચે આ લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવું સરળ નહીં હોય. આગામી વર્ષોમાં ટેક્નોલોજીનો વિકાસ અને પર્યાવરણનું સંરક્ષણ – બંને વચ્ચે સંતુલન જાળવવું વિશ્વની સૌથી મોટી ટેક કંપનીઓ માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે.