મારું ગુજરાત માટી મૂર્તિકારોની કળાને મળ્યું મોટું બજાર.

ગુજરાતમાં ગણેશોત્સવ દરમિયાન પર્યાવરણને અનુકૂળ માટીની મૂર્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસોને સારો પ્રતિસાદ મળ્યો છે. રાજ્ય સરકારના કુટિર અને ગ્રામોદ્યોગ પ્રભાગ હેઠળ કાર્યરત ‘ગુજરાત માટીકામ કલાકારી અને રૂરલ ટેકનોલોજી સંસ્થાન’ દ્વારા તા.૮થી ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ દરમિયાન અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરતમાં ‘માટી મૂર્તિ મેળો-૨૦૨૬’નું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. સાત દિવસીય મેળા દરમિયાન ૩૬૧ નોંધાયેલા માટી મૂર્તિકારો દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલી કુલ ૨૩,૫૪૨ ઇકો-ફ્રેન્ડલી ગણેશ મૂર્તિઓનું વેચાણ થયું હતું. આ વેચાણથી કારીગરોને અંદાજે રૂ.૫ કરોડની આવક થઈ હોવાનું જણાવાયું છે.

માટી મૂર્તિકારોને ઉત્પાદન માટે જરૂરી સામગ્રી અને બજાર ઉપલબ્ધ કરાવવા સંસ્થાન દ્વારા વિશેષ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. નોંધાયેલા ૩૬૧ કારીગરોને કુલ ૧૮૬ ટન ‘રેડી-ટુ-યુઝ’ માટીનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ ઉપરાંત મૂર્તિઓના વેચાણ માટે ૧૦૦ ટકા સબસિડી સાથે વિનામૂલ્યે સ્ટોલ ફાળવવામાં આવ્યા હતા. પરિણામે કારીગરોને એક તરફ મૂર્તિ નિર્માણ માટે જરૂરી માટી મળી અને બીજી તરફ તૈયાર મૂર્તિઓ સીધી ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે વેચાણનું પ્લેટફોર્મ મળ્યું. ગણેશભક્તોએ પણ પર્યાવરણને અનુકૂળ મૂર્તિઓ ખરીદવામાં ઉત્સાહ દર્શાવ્યો હતો.

અમદાવાદ, વડોદરા અને સુરત શહેરમાં કુલ પાંચ સ્થળોએ યોજાયેલા આ મેળામાં અલગ-અલગ સ્થળોએ નોંધપાત્ર વેચાણ થયું હતું. અમદાવાદ હાટ, વસ્ત્રાપુર ખાતે રૂ.૧.૯૧ કરોડથી વધુનું સૌથી વધુ વેચાણ નોંધાયું હતું. સુરતના અડાજણ ખાતે સૌથી વધુ ૭,૯૨૦ મૂર્તિઓનું વેચાણ થયું હતું અને અહીં રૂ.૧.૧૧ કરોડથી વધુની આવક નોંધાઈ હતી. વડોદરાના પારસી અગિયારી મેદાન ખાતે ૭૯ સ્ટોલ પર રૂ.૮૫.૭૭ લાખનું વેચાણ થયું હતું. જ્યારે સાબરમતી રિવરફ્રન્ટ ખાતેના ૧૨૪ સ્ટોલ પરથી રૂ.૭૭.૯૯ લાખ અને અમદાવાદના બોપલ હસ્તકલા હાટ ખાતે ૩૦ સ્ટોલ પરથી રૂ.૩૨.૫૫ લાખનું વેચાણ નોંધાયું હતું.

આ મેળો માત્ર મૂર્તિઓના વેચાણ પૂરતો સીમિત રહ્યો નહોતો, પરંતુ પર્યાવરણ જાગૃતિ અને સ્થાનિક કારીગરોને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસ તરીકે પણ યોજાયો હતો. ખાદી, કુટીર અને ગ્રામોદ્યોગ મંત્રી નરેશ પટેલ તથા રાજ્ય મંત્રી સ્વરૂપજી ઠાકોરના નેતૃત્વ હેઠળ આયોજિત આ કાર્યક્રમમાં ‘વોકલ ફોર લોકલ’ અને આત્મનિર્ભરતાના સંદેશને આગળ વધારવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. સાથે જ નવી શિક્ષણ નીતિ અંતર્ગત ૧૦ જિલ્લાની ૩૦૨ શાળાઓના ૮૪,૫૦૦થી વધુ વિદ્યાર્થીઓને માટીની ગણેશ મૂર્તિ બનાવવાનું લાઇવ નિદર્શન તથા DIY એટલે કે ‘Do It Yourself’ પ્રવૃત્તિઓ કરાવવામાં આવી હતી.

માટી મૂર્તિ અભિયાનનો બીજો મહત્વનો પાસો કારીગર પરિવારોનું આર્થિક અને સામાજિક સશક્તીકરણ છે. મૂર્તિ બનાવવાની સાથે તેના રંગરોગાન અને સુશોભનની કામગીરીમાં કારીગર પરિવારોની મહિલાઓ પણ જોડાય છે. પરિણામે મહિલાઓને ઘરઆંગણે રહીને આવક મેળવવાની તક મળે છે. માટીકામની પરંપરાગત કળાને બજાર સાથે જોડવાથી સ્થાનિક કારીગરોના કૌશલ્યને જાળવી રાખવાની સાથે તેમની આજીવિકાને પણ ટેકો મળે છે. આ રીતે મેળો કલા, રોજગાર અને પર્યાવરણ—ત્રણે ક્ષેત્રોને જોડતું માધ્યમ બની રહ્યો છે.

રાજ્યમાં પર્યાવરણમૈત્રી ગણેશ મૂર્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની જરૂરિયાત પાછળ જળસ્ત્રોતોના સંરક્ષણનો મુદ્દો પણ મહત્વનો છે. આપેલી વિગતો મુજબ વર્ષ ૨૦૧૪-૧૫ સુધી રાજ્યમાં સ્થાપિત થતી ગણેશ મૂર્તિઓમાં આશરે ૯૦ ટકા મૂર્તિઓ પ્લાસ્ટર ઓફ પેરિસની બનતી હતી. POPની મૂર્તિઓ પાણીમાં સરળતાથી ઓગળતી ન હોવાથી વિસર્જન બાદ જળચરો અને જળસ્ત્રોતો પર પ્રતિકૂળ અસર અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવતી રહી છે. આ સંદર્ભમાં વર્ષ ૨૦૧૫-૧૬થી ‘માટીના મૂર્તિકારો માટેની પ્રોત્સાહન યોજના’ અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. યોજના હેઠળ નોંધાયેલા કારીગરોને માટી, વેચાણ સ્ટોલ અને મેળા સહાય જેવી સુવિધાઓ આપવામાં આવે છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં માટીની ગણેશ મૂર્તિઓને પ્રોત્સાહન આપતી કામગીરીને કારણે પરંપરાગત કારીગરોને નવું બજાર મળ્યું છે અને ગણેશભક્તોમાં પણ પર્યાવરણમૈત્રી વિકલ્પ અંગે જાગૃતિ વધી રહી હોવાનું આ મેળાના આંકડા દર્શાવે છે. ૨૩,૫૪૨ મૂર્તિઓનું વેચાણ અને અંદાજે રૂ.૫ કરોડની આવક કારીગરો માટે આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની છે. આવનારા સમયમાં આવા મેળાઓ દ્વારા સ્થાનિક કારીગરોની કળા, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને ગ્રામીણ રોજગારને એકસાથે પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ વધુ મજબૂત બની શકે છે. ‘માટી મૂર્તિ મેળો-૨૦૨૬’ આ ત્રણેય પાસાંને એક મંચ પર લાવતો મહત્વપૂર્ણ પ્રયાસ બની રહ્યો છે.