સબરસ 'Earth's Black Box' : પૃથ્વીનો છેલ્લો સાક્ષી?
જો આવતીકાલે માનવજાત આ પૃથ્વી પરથી સંપૂર્ણપણે અદૃશ્ય થઈ જાય તો આપણો ઇતિહાસ કોણ સાચવશે? ભવિષ્યમાં જો કોઈ નવી સભ્યતા અસ્તિત્વમાં આવશે તો શું તેને ખબર પડશે કે માનવજાતે પૃથ્વીને કેવી રીતે બદલ્યો અને આબોહવા પરિવર્તન સામેની લડાઈમાં ક્યાં ભૂલો કરી? આવા જ સવાલોના જવાબ માટે ઓસ્ટ્રેલિયામાં એક અનોખો અને મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ તૈયાર થઈ રહ્યો છે, જેનું નામ છે 'Earth's Black Box'. જેમ વિમાન દુર્ઘટના બાદ બ્લેક બોક્સ આખી ઘટનાની હકીકત સામે લાવે છે, તેવી જ રીતે આ પ્રોજેક્ટ માનવજાતના નિર્ણયો, પર્યાવરણમાં થયેલા ફેરફારો અને વૈશ્વિક આબોહવા સંકટનો કાયમી રેકોર્ડ સાચવી રાખશે. તેનો હેતુ માત્ર ભવિષ્ય માટે ઇતિહાસ સાચવવાનો નથી, પરંતુ વર્તમાન પેઢીને પણ એ સમજાવવાનો છે કે આજે લેવાતા નિર્ણયો આવનારી પેઢીઓ માટે કેટલા મહત્વના છે.
આ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત વર્ષ 2021માં સ્કોટલેન્ડના ગ્લાસગોમાં યોજાયેલી સંયુક્ત રાષ્ટ્રની COP26 ક્લાઇમેટ સમિટ દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. આ પહેલ પાછળ પર્યાવરણીય સંચાર એજન્સી Rouser Lab, આર્ટ કલેક્ટિવ The Glue Society અને માર્કેટિંગ એજન્સી Clemenger BBDOનું સંયુક્ત યોગદાન છે. સમગ્ર પ્રોજેક્ટનું સંચાલન Earth's Black Box Foundation દ્વારા કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રોજેક્ટની જાહેરાત બાદ એન્જિનિયરિંગ ડિઝાઇન, વહીવટી મંજૂરીઓ અને ટેક્નિકલ સુધારાઓમાં થોડો સમય લાગ્યો, પરંતુ તેની ડિજિટલ સિસ્ટમ 2021થી જ સતત વિશ્વભરના આબોહવા સંબંધિત ડેટા એકત્રિત કરી રહી છે. હાલમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના તાસ્માનિયા વિસ્તારમાં તેનું ભૌતિક માળખું તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે.
ઇજનેરીની દૃષ્ટિએ આ બ્લેક બોક્સને અત્યંત મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તે રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે. આશરે 16 મીટર લાંબું, 4 મીટર ઊંચું અને 3 મીટર પહોળું આ માળખું કદમાં એક મોટી સિટી બસ જેટલું છે. તેની બહારની સપાટી લગભગ 7.5 સેન્ટીમીટર જાડી સ્ટીલ પ્લેટોથી બનાવવામાં આવી છે, જ્યારે અંદર કોંક્રિટ ઇન્સ્યુલેશન અને ઓટોમેટિક ક્લાઇમેટ કંટ્રોલ સિસ્ટમ લગાવવામાં આવી છે જેથી ડેટા સુરક્ષિત રહે. વીજ પુરવઠા માટે સોલાર પેનલ, હેવી-ડ્યુટી બેટરી અને ભૂગર્ભ થર્મોઇલેક્ટ્રિક જનરેટરની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. તેની ડિજિટલ સ્ટોરેજ સિસ્ટમ અંદાજે 30થી 50 વર્ષ સુધી સતત ડેટા સંગ્રહ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભવિષ્યમાં જો ડિજિટલ સ્ટોરેજ ખરાબ થઈ જાય તો આ તમામ માહિતી બાયનરી કોડના સ્વરૂપમાં સ્ટીલની દિવાલો પર લેસર દ્વારા કોતરવામાં આવશે, જેથી સદીઓ પછી પણ સામાન્ય ઓપ્ટિકલ લેન્સની મદદથી તેને વાંચી શકાય.
આ બ્લેક બોક્સ માત્ર હવામાનના આંકડા જ એકત્રિત કરતું નથી, પરંતુ તે માનવજાતના વર્તન અને વૈશ્વિક નિર્ણયોનો પણ વિગતવાર રેકોર્ડ રાખે છે. તેમાં વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મિથેનનું પ્રમાણ, વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો, સમુદ્રના પાણીમાં એસિડિટી, ગ્લેશિયરોના પીગળવાનો દર અને લુપ્ત થતી જીવસૃષ્ટિ જેવા વૈજ્ઞાનિક ડેટા સતત નોંધાય છે. સાથે સાથે આબોહવા પરિષદોમાં થયેલી પ્રતિજ્ઞાઓ, વિશ્વના નેતાઓના ભાષણો, વૈશ્વિક સમાચાર, સોશિયલ મીડિયા પરની ચર્ચાઓ, અશ્મિભૂત ઇંધણનો ઉપયોગ અને લશ્કરી ખર્ચ જેવી માહિતી પણ આ સિસ્ટમમાં સંગ્રહિત થાય છે. એટલે કે ભવિષ્યમાં જો કોઈ પૂછે કે આબોહવા સંકટ માટે કોણ જવાબદાર હતું, તો તેના પુરાવા પણ આ બ્લેક બોક્સમાં ઉપલબ્ધ રહેશે.
પ્રોજેક્ટ માટે ઓસ્ટ્રેલિયાના તાસ્માનિયા વિસ્તારની પસંદગી ખાસ કારણોસર કરવામાં આવી છે. અનેક દેશોની ચકાસણી બાદ જાણવા મળ્યું કે તાસ્માનિયાના પ્રાચીન ગ્રેનાઈટ ખડકો ભૂકંપ અને જ્વાળામુખી જેવી કુદરતી આફતોથી લગભગ સુરક્ષિત છે. આ સ્થળ સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચાઈ પર હોવાથી ભવિષ્યમાં દરિયાના વધતા જળસ્તરનો પણ ખાસ ખતરો નથી. રાજકીય રીતે પણ આ વિસ્તાર વૈશ્વિક સંઘર્ષોથી ઘણો દૂર છે, જેના કારણે લાંબા ગાળે તેની સુરક્ષા શક્ય બને છે. ઉપરાંત અહીં વર્ષભર પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ મળતો હોવાથી સોલાર પેનલ દ્વારા વીજ પુરવઠો સતત જાળવી શકાય છે.
આ પ્રોજેક્ટનો મૂળ હેતુ માત્ર ભવિષ્ય માટે ઇતિહાસ સાચવવાનો નથી. તેના સર્જકોનું માનવું છે કે જ્યારે વિશ્વના રાજકારણીઓ, કોર્પોરેટ કંપનીઓ અને નીતિ નિર્માતાઓને ખબર પડશે કે તેમના દરેક નિર્ણયો અને વચનો કાયમી રીતે આ બ્લેક બોક્સમાં નોંધાઈ રહ્યા છે, ત્યારે તેમના પર નૈતિક દબાણ ઊભું થશે અને તેઓ પર્યાવરણ પ્રત્યે વધુ જવાબદારીપૂર્વક વર્તશે. એટલે કે આ પ્રોજેક્ટ એક રીતે વૈશ્વિક નેતાઓ માટે અરીસાનું કામ કરશે. તે માત્ર ભૂતકાળનો રેકોર્ડ નહીં પરંતુ વર્તમાનમાં વધુ જવાબદાર નિર્ણયો લેવા માટેનું પ્રેરણાસ્ત્ર પણ બની શકે છે.
પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા Rouser Labના સ્થાપક રોબ બીમિશનું કહેવું છે કે "વિમાન હજુ પણ હવામાં છે," એટલે કે માનવજાત પાસે હજુ પણ સમય છે. જો વિશ્વ સમયસર ગ્લોબલ વોર્મિંગ, કાર્બન ઉત્સર્જન અને પર્યાવરણના સંરક્ષણ માટે અસરકારક પગલાં ભરે તો પૃથ્વીને મોટા સંકટમાંથી બચાવી શકાય છે. ભવિષ્યમાં આ બ્લેક બોક્સનો ડેટા ઓનલાઈન પણ ઉપલબ્ધ કરાવવાની યોજના છે, જેથી સામાન્ય લોકો પણ પોતાના મોબાઇલ અથવા અન્ય ઉપકરણો દ્વારા પૃથ્વીની હાલની સ્થિતિ અને આબોહવા પરિવર્તન સંબંધિત માહિતી જોઈ શકે. આ રીતે 'Earth's Black Box' માત્ર ભવિષ્ય માટેનો ઇતિહાસ નહીં, પરંતુ આજની પેઢીને ચેતવણી આપતું એક જીવંત દસ્તાવેજ પણ બની રહ્યું છે, જે આપણને યાદ અપાવે છે કે પૃથ્વીનું ભવિષ્ય હજુ પણ આપણા પોતાના હાથમાં છે.
