સબરસ વર્ષો પહેલા પરણેલા દંપતી પણ હવે મેરેજ સર્ટિફિકેટની લાઈનમાં, ગુજરાતમાં કેમ વધી અરજીઓ?
ગુજરાતમાં યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ એટલે કે UCC બિલને રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી મળ્યા બાદ રાજ્યના અસાધારણ ગેઝેટમાં 1 ઓક્ટોબરે તેનો પ્રકાશન કરવામાં આવ્યો છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી 17 સપ્ટેમ્બરે આપવામાં આવી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. જોકે, કાયદો રાજ્યમાં કઈ તારીખથી સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવશે તેની તારીખ સરકાર દ્વારા નક્કી કરવાની બાકી છે. UCCમાં લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, દત્તક અને લિવ-ઇન સંબંધો સહિતના કેટલાક નાગરિક અને વ્યક્તિગત કાયદાઓ માટે એકસમાન કાનૂની માળખું બનાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ જાહેરાત બાદ લગ્ન નોંધણી અને મેરેજ સર્ટિફિકેટને લઈને નાગરિકોમાં ચર્ચા અને ઉત્સુકતા વધી છે. ખાસ કરીને અગાઉ લગ્ન કરી ચૂકેલા એવા દંપતીઓ પણ હવે પોતાના લગ્નનું સત્તાવાર પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે પ્રક્રિયા અંગે માહિતી મેળવી રહ્યા હોવાનું જોવા મળી રહ્યું છે.
લગ્નનું પ્રમાણપત્ર આજના સમયમાં માત્ર લગ્ન થયાનો પુરાવો પૂરતું મર્યાદિત રહ્યું નથી, પરંતુ અનેક સરકારી અને નાણાકીય પ્રક્રિયાઓમાં તે મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ તરીકે ઉપયોગમાં આવે છે. પાસપોર્ટમાં જીવનસાથીનું નામ ઉમેરવું, વિઝા અથવા ઇમિગ્રેશન સંબંધિત પ્રક્રિયા, સંયુક્ત બેંક ખાતું, વીમા પોલિસી, વારસાગત હક, સરકારી યોજનાઓ તેમજ અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાં મેરેજ સર્ટિફિકેટની જરૂરિયાત ઊભી થઈ શકે છે. જેના કારણે UCC સંબંધિત સમાચાર સામે આવ્યા બાદ અનેક દંપતીઓમાં પોતાના લગ્નની નોંધણી પહેલેથી જ કરાવી લેવાની માનસિકતા જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને એવા લોકો કે જેમના લગ્ન વર્ષો પહેલાં થયા હતા પરંતુ તેમણે તે સમયે લગ્ન નોંધણી કરાવી ન હતી, તેઓ હવે પ્રમાણપત્ર મેળવવાની પ્રક્રિયા તરફ વળી રહ્યા છે.
અમદાવાદ સહિત ગુજરાતના વિવિધ શહેરોમાં લગ્ન નોંધણી માટેની ઓનલાઈન વ્યવસ્થા હોવાથી નાગરિકો ઘરે બેઠા અરજી કરવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી શકે છે. આપેલા આંકડા મુજબ, સામાન્ય દિવસોમાં અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના પોર્ટલ પર દરરોજ આશરે 150થી 200 જેટલી લગ્ન નોંધણી અરજીઓ થતી હોવાનો દાવો કરવામાં આવે છે, જ્યારે તાજેતરમાં આ સંખ્યા વધીને આશરે 700થી 800 કે તેથી વધુ સુધી પહોંચી હોવાનો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ આંકડા સત્તાવાર રીતે પુષ્ટિ થયેલા આંકડા તરીકે નહીં પરંતુ ઉપલબ્ધ માહિતી અને ઓનલાઈન ટ્રાફિકના આધારે દર્શાવવામાં આવી રહ્યા છે. જો ખરેખર આટલો મોટો વધારો થયો હોય તો તે નાગરિકોમાં મેરેજ સર્ટિફિકેટ અંગે વધેલી જાગૃતિ અને UCCના સંભવિત અમલને લઈને ઊભી થયેલી ચિંતાને દર્શાવે છે.
લગ્ન નોંધણીની પ્રક્રિયા વધુ સરળ બનાવવા માટે ડિજિટલ સિસ્ટમનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. નાગરિકો ઓનલાઈન અરજી કરીને જરૂરી દસ્તાવેજો અપલોડ કરી શકે છે અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ વેરિફિકેશન માટે હાજર થવાનું રહે છે. આ વ્યવસ્થાથી અગાઉની જેમ કચેરીઓમાં લાંબી ભૌતિક કતારોમાં ઊભા રહેવાની જરૂરિયાત ઘણી હદ સુધી ઘટી છે. જોકે, અરજીઓમાં અચાનક વધારો થાય તો ઓનલાઈન સિસ્ટમ પર પણ વધારાનો લોડ આવી શકે છે અને વેરિફિકેશન અથવા એપોઇન્ટમેન્ટ માટે ઉપલબ્ધ સ્લોટ મેળવવામાં રાહ જોવી પડી શકે છે. પરિણામે નાગરિકો વહેલી તકે અરજી કરીને પોતાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હોવાનું કહેવાય છે.
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી વધુ ચર્ચા લગ્ન નોંધણી માટેની સમયમર્યાદા અને દંડની જોગવાઈ અંગે થઈ રહી છે. તમારા આપેલા ઇનપુટમાં લગ્ન થયાના 60 દિવસની અંદર નોંધણી અને મોડું થાય તો 10 હજારથી 25 હજાર રૂપિયા સુધીના દંડનો ઉલ્લેખ છે. જોકે, આ ચોક્કસ જોગવાઈઓ અંગે અંતિમ અમલના નિયમો અને સત્તાવાર પ્રક્રિયા તપાસ્યા વગર તેને હાલના અમલમાં આવેલા નિયમ તરીકે રજૂ કરવું યોગ્ય નથી. UCC બિલમાં લગ્ન નોંધણી માટેનું માળખું મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ ગેઝેટ પ્રકાશન પછી અમલીકરણની તારીખ અને વિગતવાર પ્રક્રિયાને લઈને રાજ્ય સરકારના નિયમો અને સૂચનાઓ મહત્વપૂર્ણ રહેશે. તેથી નાગરિકોએ સોશિયલ મીડિયા અથવા અફવાઓના આધારે નહીં પરંતુ સત્તાવાર સરકારી માહિતીના આધારે કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે.
મેરેજ સર્ટિફિકેટ માટે વધતી દોડધામ પાછળનું બીજું કારણ ભવિષ્યમાં કોઈ દસ્તાવેજી મુશ્કેલી ન સર્જાય તેવી નાગરિકોની ચિંતા છે. અનેક દંપતીઓનું લગ્નજીવન વર્ષોથી ચાલી રહ્યું હોય છે, પરંતુ લગ્ન સમયે સત્તાવાર નોંધણી કરાવવામાં આવી ન હોય તો હવે તેઓ પ્રમાણપત્ર મેળવવા માટે પ્રક્રિયા સમજવા માંગે છે. ખાસ કરીને મિલકત, વારસો, બેંકિંગ, વીમા, પાસપોર્ટ અથવા અન્ય કાનૂની પ્રક્રિયા દરમિયાન લગ્નનો સત્તાવાર પુરાવો જરૂરી બને ત્યારે મુશ્કેલી ન પડે તે માટે લોકો પહેલેથી જ દસ્તાવેજો તૈયાર કરી રહ્યા છે. UCCની જાહેરાતથી આ મુદ્દો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. જોકે, UCCની જોગવાઈઓ ક્યારે અને કેવી રીતે અમલમાં આવશે તે બાબતે સરકારની અંતિમ સૂચનાઓની રાહ જોવી જરૂરી છે.
ગુજરાત UCCને લઈને હાલ સમગ્ર રાજ્યમાં કાનૂની અને વહીવટી સ્તરે ચર્ચા ચાલી રહી છે. રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ બિલને સત્તાવાર ગેઝેટમાં સ્થાન મળ્યું છે, પરંતુ અમલીકરણની તારીખ અંગે સરકારનો નિર્ણય હજુ મહત્વપૂર્ણ તબક્કો છે. આવી સ્થિતિમાં મેરેજ સર્ટિફિકેટ માટે અરજીઓમાં થયેલો વધારો માત્ર કાયદાના ભય તરીકે જોવાને બદલે લગ્ન નોંધણી અંગે વધેલી જાગૃતિ તરીકે પણ જોઈ શકાય છે. વર્ષો પહેલાં લગ્ન કરેલા દંપતીઓ હોય કે તાજેતરમાં લગ્ન કરેલા યુગલો, સત્તાવાર લગ્ન નોંધણી અને પ્રમાણપત્ર ભવિષ્યમાં વિવિધ કાનૂની તથા વહીવટી કામોમાં ઉપયોગી બની શકે છે. તેથી હાલ નાગરિકોમાં એક જ સવાલ છે—UCCના અમલ પછી નિયમો કેવી રીતે લાગુ થશે અને લગ્ન નોંધણી માટેની પ્રક્રિયામાં શું ફેરફાર આવશે? હવે આ અંગે રાજ્ય સરકારની સત્તાવાર અમલીકરણ સૂચનાઓ પર સૌની નજર છે.
