મારું શહેર જામનગરમાં JMCના કચરા કોન્ટ્રાક્ટરોની ગંભીર બેદરકારી સામે સવાલ.

જામનગર શહેરને સ્વચ્છ અને સુંદર રાખવાની જવાબદારી જામનગર મહાનગરપાલિકા એટલે કે JMCની સાથે સાથે શહેરમાં સફાઈ અને કચરા વ્યવસ્થાપનની કામગીરી સંભાળતા સંબંધિત કોન્ટ્રાક્ટરોની પણ છે. પરંતુ શહેરના વિવિધ વિસ્તારોમાં રોડ-રસ્તાઓ પર ફેલાયેલો કચરો, ગંદકી અને યોગ્ય રીતે ન થયેલી સફાઈની સ્થિતિ અનેક સવાલો ઉભા કરી રહી છે. એક તરફ સ્વચ્છતા માટે મોટા દાવા કરવામાં આવે છે અને બીજી તરફ જો રસ્તાઓ પર કચરો જમા થતો હોય, કચરાપેટીઓ આસપાસ ગંદકી ફેલાતી હોય અને સમયસર કચરો ઉપાડવામાં ન આવતો હોય તો આખી વ્યવસ્થાની કામગીરી સામે પ્રશ્નચિહ્ન ઊભું થાય છે. ખાસ કરીને જ્યારે આ કામગીરી માટે મહાનગરપાલિકા દ્વારા કોન્ટ્રાક્ટ આપવામાં આવે છે અને તેના બદલામાં જાહેર નાણાંમાંથી ખર્ચ કરવામાં આવે છે, ત્યારે કોન્ટ્રાક્ટરની જવાબદારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

જામનગરમાં નાના અને મોટા વેપારીઓ, લારી-ગલ્લાવાળા તથા સામાન્ય નાગરિકો પાસેથી સ્વચ્છતા નિયમોનું પાલન કરાવવાના નામે તંત્ર દ્વારા કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. દુકાનની બહાર થોડો પણ કચરો જોવા મળે તો દંડની કાર્યવાહી કરવામાં આવતી હોવાના કિસ્સાઓ સામે આવતા રહે છે. સ્વચ્છતા જાળવવા માટે નિયમો જરૂરી છે અને જાહેર સ્થળોએ કચરો ન ફેંકાય તે માટે દંડની જોગવાઈ પણ યોગ્ય છે. પરંતુ અહીં સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જ્યારે સામાન્ય નાગરિક કે વેપારી પાસેથી નિયમોનું કડક પાલન કરાવવામાં આવે છે, ત્યારે શહેરની સફાઈની સીધી જવાબદારી સંભાળતા કોન્ટ્રાક્ટર અથવા એજન્સી તરફથી બેદરકારી થાય ત્યારે તેમના માટે કયા નિયમો લાગુ પડે છે? જો કોન્ટ્રાક્ટરની કામગીરીમાં ખામી હોય અને તેના કારણે જાહેર રસ્તાઓ પર કચરો ફેલાય, તો શું તેમની સામે પણ એ જ પ્રકારની કડક કાર્યવાહી થાય છે કે પછી માત્ર સામાન્ય નાગરિકો માટે જ નિયમો કડક છે?

સ્વચ્છતા વ્યવસ્થામાં કોન્ટ્રાક્ટરને કામગીરી માટે ચોક્કસ શરતો અને માપદંડો આપવામાં આવતા હોય છે. કયા વિસ્તારમાંથી કેટલા સમયગાળામાં કચરો ઉઠાવવો, રસ્તાઓ અને જાહેર સ્થળોની સફાઈ કેવી રીતે કરવી, કચરાનું યોગ્ય રીતે પરિવહન કરવું અને નાગરિકોને કોઈ અસુવિધા ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું જેવી જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવતી હોય છે. જો આ કામગીરીમાં બેદરકારી થાય તો કોન્ટ્રાક્ટરની કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરનાર અધિકારીઓની જવાબદારી પણ નક્કી થવી જોઈએ. કારણ કે માત્ર કોન્ટ્રાક્ટરને કામગીરી સોંપી દેવાથી JMCની જવાબદારી પૂરી થઈ જતી નથી. મહાનગરપાલિકાએ નિયમિત મોનિટરિંગ કરીને કામગીરીની ગુણવત્તા ચકાસવી જોઈએ અને જ્યાં ખામી જણાય ત્યાં તાત્કાલિક સુધારાત્મક પગલાં લેવા જોઈએ.

આ સમગ્ર મામલે સૌથી મહત્વનો પ્રશ્ન દંડ અને જવાબદારીનો છે. જો કોઈ વેપારીની દુકાનની બહાર થોડો કચરો જોવા મળે ત્યારે તેને હજારો રૂપિયાનો દંડ થઈ શકે છે, તો શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં કચરો સમયસર ન ઉપાડવા બદલ સંબંધિત કોન્ટ્રાક્ટર સામે કેટલો દંડ કરવામાં આવે છે? શું કોન્ટ્રાક્ટની શરતો મુજબ દંડની જોગવાઈ છે? જો છે તો અત્યાર સુધીમાં આવી બેદરકારી બદલ કેટલા કોન્ટ્રાક્ટરો સામે દંડ વસૂલવામાં આવ્યો છે? કેટલા નોટિસ આપવામાં આવી છે? કેટલી રકમની પેનલ્ટી વસૂલવામાં આવી છે? અને જો વારંવાર બેદરકારી થાય તો કોન્ટ્રાક્ટ રદ કરવાની કે બ્લેકલિસ્ટ કરવાની કોઈ જોગવાઈ છે કે નહીં? આ તમામ પ્રશ્નોના જવાબ જામનગરના નાગરિકોને મળવા જરૂરી છે.

સ્વચ્છતા માત્ર શહેરની સુંદરતાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે સીધી રીતે જાહેર આરોગ્ય સાથે જોડાયેલો વિષય છે. રસ્તાઓ પર લાંબા સમય સુધી કચરો પડેલો રહે તો દુર્ગંધ, ગંદકી, મચ્છર અને અન્ય જીવાતોનો ઉપદ્રવ વધી શકે છે. વરસાદી પાણી સાથે કચરો નાળામાં જાય તો ડ્રેનેજ વ્યવસ્થામાં પણ મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. જાહેર સ્થળોએ કચરો જમા થવાથી સ્થાનિક રહેવાસીઓ, વેપારીઓ અને રસ્તેથી પસાર થતા નાગરિકોને મુશ્કેલી પડે છે. તેથી કચરા વ્યવસ્થાપનમાં કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારીને સામાન્ય બાબત તરીકે જોવી યોગ્ય નથી. શહેરને સ્વચ્છ રાખવા માટે નાગરિકોની જેમ જ કોન્ટ્રાક્ટરો અને જવાબદાર અધિકારીઓએ પણ પોતાની ફરજ નિષ્ઠાપૂર્વક નિભાવવી જરૂરી છે.

જામનગર મહાનગરપાલિકા અને સંબંધિત પ્રશાસન સમક્ષ હવે સીધો સવાલ છે કે શહેરની સફાઈ વ્યવસ્થામાં જો કોન્ટ્રાક્ટર તરફથી બેદરકારી થઈ રહી હોય તો તેની જવાબદારી કોણ નક્કી કરશે અને ક્યારે કરશે? શું સ્થળ તપાસ કરીને જવાબદાર કોન્ટ્રાક્ટરને નોટિસ આપવામાં આવશે? શું કોન્ટ્રાક્ટની શરતો મુજબ દંડ વસૂલવામાં આવશે? શું અધિકારીઓ દ્વારા નિયમિત કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે? અને જો કોઈ એજન્સી વારંવાર પોતાની કામગીરીમાં નિષ્ફળ જાય તો તેની સામે કડક પગલાં લેવામાં આવશે કે નહીં? પ્રશાસને માત્ર ફરિયાદ બાદ સફાઈ કરાવવાને બદલે વ્યવસ્થામાં જવાબદારી અને મોનિટરિંગની મજબૂત વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જરૂર છે.

અંતે વાત એટલી જ છે કે સ્વચ્છ જામનગરની જવાબદારી માત્ર નાગરિકોની નથી. શહેરને સ્વચ્છ રાખવા માટે નાગરિકો નિયમોનું પાલન કરે તે જરૂરી છે, પરંતુ તંત્ર અને કોન્ટ્રાક્ટરો પણ પોતાની ફરજમાં બેદરકારી ન કરે તે એટલું જ જરૂરી છે. જો નિયમો ખરેખર સૌ માટે સમાન હોય તો સામાન્ય વેપારી કે નાગરિક પાસેથી દંડ વસૂલવાની સાથે શહેરની સફાઈની જવાબદારી સંભાળતા કોન્ટ્રાક્ટર સામે પણ નિયમસર કાર્યવાહી થવી જોઈએ. જામનગર મહાનગરપાલિકા આ સમગ્ર મુદ્દે સ્પષ્ટતા કરે, જવાબદારી નક્કી કરે અને બેદરકારી સાબિત થાય તો નિયમ મુજબ દંડ તથા યોગ્ય કાર્યવાહી કરે તેવી નાગરિકોની અપેક્ષા છે. કારણ કે સ્વચ્છ જામનગર માત્ર જાહેરાતો કે અભિયાનોથી નહીં, પરંતુ જવાબદારી, પારદર્શિતા અને નિયમોના સમાન અમલથી જ બની શકે છે.