મારું શહેર કાળી ચૌદશે દેવભૂમિ દ્વારકાના કજુરડા-વિજયનગરના સ્મશાનમાં યોજાયો ‘જ્યોત જલાવો, ભૂત ભગાવો’ કાર્યક્રમ.
દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના કજુરડા ગામના વિજયનગર વિસ્તારમાં આવેલા સ્મશાનમાં કાળી ચૌદશના પર્વ નિમિત્તે ‘જ્યોત જલાવો, ભૂત ભગાવો’ નામનો અનોખો લોકજાગૃતિ કાર્યક્રમ યોજાયો હતો. સામાન્ય રીતે કાળી ચૌદશની રાત્રિને લઈને સમાજમાં અનેક પ્રકારની માન્યતાઓ, લોકવાયકાઓ અને અંધશ્રદ્ધાઓ પ્રચલિત જોવા મળે છે. ખાસ કરીને સ્મશાન, ભૂત-પ્રેત અને નકારાત્મક શક્તિઓને લઈને લોકોમાં ભયની લાગણી ઊભી થતી હોય છે. આવી માન્યતાઓ પાછળ રહેલા વહેમ અને અંધશ્રદ્ધાને દૂર કરી લોકોમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, તર્કશક્તિ અને જાગૃતિનો સંદેશ પહોંચાડવાના ઉદ્દેશથી આ કાર્યક્રમનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. કાર્યક્રમ દ્વારા લોકોને સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો કે ભય અને અંધશ્રદ્ધાને સાચી હકીકત માની લેવાને બદલે દરેક બાબતને સમજદારીપૂર્વક જોવી જરૂરી છે.
લોકવાયકા મુજબ કાળી ચૌદશની રાત્રે ખાસ કરીને બાર વાગ્યાના સમય દરમિયાન આસુરી શક્તિઓ, ભૂત-પ્રેત અથવા નકારાત્મક શક્તિઓનું સ્મશાનમાં વધુ જોર રહેતું હોવાની માન્યતા ઘણા સમયથી પ્રચલિત છે. આ માન્યતાને કારણે કેટલાક લોકો સ્મશાન કે અંધારાવાળી જગ્યાઓથી ડરતા હોય છે અને રાત્રિના સમયે ત્યાં જવાનું ટાળે છે. જોકે, ‘જ્યોત જલાવો, ભૂત ભગાવો’ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ આવી લોકવાયકાઓને અંધશ્રદ્ધા તરીકે ઓળખાવી લોકોના મનમાંથી બિનજરૂરી ભય દૂર કરવાનો હતો. કાર્યક્રમમાં એ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો કે માત્ર કોઈ વાત વર્ષોથી ચાલી આવતી હોય એટલા માટે તેને સાચી માની લેવી યોગ્ય નથી. કોઈપણ માન્યતાને સ્વીકારતા પહેલાં તેની પાછળનું કારણ સમજવું, તર્કથી વિચારવું અને હકીકત જાણવાનો પ્રયાસ કરવો એ જાગૃત સમાજની ઓળખ છે.
આ કાર્યક્રમ દરમિયાન ભૂત-પ્રેત જેવી માન્યતાઓ અંગે પણ જાગૃતિનો સંદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. કાર્યક્રમના વિચાર અનુસાર ભૂતનો ભય ઘણી વખત માણસના મનમાં રહેલા વહેમ, અજ્ઞાન અને કલ્પનાઓમાંથી ઊભો થાય છે. અજાણી જગ્યાઓ, અંધકાર, એકલતા કે કોઈ અસામાન્ય અવાજને કારણે વ્યક્તિના મનમાં ભય પેદા થઈ શકે છે. આવા સમયે હકીકત જાણ્યા વિના તેને કોઈ અલૌકિક શક્તિ સાથે જોડવી યોગ્ય નથી. ‘ભૂત એ કાયર માણસનો ડર છે અને વહેમ છે’ એવો સંદેશ આપીને લોકોને પોતાના મનમાં રહેલા ભય સામે તર્કપૂર્વક વિચારવાની પ્રેરણા આપવામાં આવી હતી. કાર્યક્રમનો આશય કોઈની ધાર્મિક લાગણીને ઠેસ પહોંચાડવાનો નહીં, પરંતુ અંધશ્રદ્ધા અને ખોટી માન્યતાઓના કારણે સમાજમાં ફેલાતો ભય દૂર કરવાનો હતો.
આ પ્રસંગે માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. કોઈ વ્યક્તિને અસામાન્ય અનુભવો થાય, સતત ભય રહે, શંકા સતાવે અથવા રોજિંદા જીવનમાં મુશ્કેલી અનુભવાય તો તેને તરત જ ભૂત-પ્રેત કે વળગાડ સાથે જોડવું યોગ્ય નથી. આવી સ્થિતિ પાછળ માનસિક અથવા શારીરિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત કારણો પણ હોઈ શકે છે. તેથી વ્યક્તિની વાતને સમજવી, તેને સહકાર આપવો અને જરૂર જણાય ત્યારે યોગ્ય તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે. અંધશ્રદ્ધાના કારણે ઘણી વખત વ્યક્તિને યોગ્ય સારવાર મળવામાં વિલંબ થઈ શકે છે. સમાજમાં આ પ્રકારની સમજણ વિકસે તે માટે શિક્ષણ, જાગૃતિ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગેની સાચી માહિતી લોકો સુધી પહોંચાડવી જરૂરી હોવાનું કાર્યક્રમના માધ્યમથી સમજાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો.
કજુરડા ગામમાં આ લોકજાગૃતિ કાર્યક્રમનું આયોજન ડો. કેજે ગઢવી દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. સ્મશાન જેવી જગ્યા પર કાર્યક્રમ યોજવાનો વિચાર પણ લોકોને પોતાની માન્યતાઓ અંગે વિચારવા પ્રેરિત કરતો હતો. સામાન્ય રીતે જે સ્થળને લઈને લોકોમાં ડર અને અંધશ્રદ્ધા જોડાયેલી હોય છે, ત્યાં જ જ્યોત પ્રગટાવીને જાગૃતિનો સંદેશ આપવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ‘જ્યોત જલાવો, ભૂત ભગાવો’ નામમાં રહેલી જ્યોતને જ્ઞાન, સમજણ અને જાગૃતિના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવી હતી. અંધકારને દૂર કરવા માટે પ્રકાશ જરૂરી છે, તેવી જ રીતે સમાજમાં ફેલાયેલા વહેમ અને અજ્ઞાનને દૂર કરવા માટે શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારા જરૂરી છે, એવો સંદેશ આ કાર્યક્રમના કેન્દ્રમાં રહ્યો હતો.
આજના આધુનિક સમયમાં વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીએ અનેક ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ કરી છે, છતાં સમાજના કેટલાક વર્ગોમાં ભૂત-પ્રેત, વળગાડ અને નકારાત્મક શક્તિઓ અંગેની માન્યતાઓ જોવા મળે છે. આવી માન્યતાઓને કારણે કેટલીક વખત લોકો ભયમાં જીવે છે અને સામાન્ય ઘટનાઓને પણ અંધશ્રદ્ધા સાથે જોડે છે. ખાસ કરીને બાળકો અને યુવાનોમાં નાનપણથી જ યોગ્ય સમજણ વિકસાવવી જરૂરી છે, જેથી તેઓ કોઈપણ વાતને આંખ બંધ કરીને સ્વીકારવાને બદલે પ્રશ્ન પૂછે, કારણ શોધે અને તથ્યોના આધારે નિર્ણય લે. અંધશ્રદ્ધા સામે જાગૃતિ ફેલાવવી એ માત્ર એક દિવસ કે એક કાર્યક્રમ પૂરતું કાર્ય નથી, પરંતુ સતત ચાલતી સામાજિક પ્રક્રિયા છે. પરિવાર, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સમાજના જાગૃત નાગરિકો આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
કજુરડા-વિજયનગરના સ્મશાનમાં યોજાયેલા ‘જ્યોત જલાવો, ભૂત ભગાવો’ કાર્યક્રમનો મુખ્ય સંદેશ એ રહ્યો કે ભૂત-પ્રેતના વહેમ અને અંધશ્રદ્ધાથી મુક્ત થઈ શિક્ષણ, તર્કશક્તિ અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે જાગૃત બનવું જોઈએ. કોઈ વ્યક્તિ માનસિક મુશ્કેલીમાંથી પસાર થતી હોય તો તેને ડરાવવા કે અંધશ્રદ્ધા તરફ દોરવાને બદલે સમજણ અને યોગ્ય સહાય આપવી જોઈએ. ડો. કેજે ગઢવી દ્વારા કરવામાં આવેલા આ પ્રયાસે કાળી ચૌદશ જેવા પર્વને લોકજાગૃતિ સાથે જોડવાનો સંદેશ આપ્યો હતો. સમાજમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ, માનવતા અને સમજદારીનું વાતાવરણ ઊભું થાય અને લોકો વહેમથી દૂર રહી તંદુરસ્ત વિચારધારા અપનાવે, તે જ આવા કાર્યક્રમોની મહત્વપૂર્ણ ભાવના છે.
