સબરસ મોંઘવારીનો માર: દૂધથી તેલ અને મસાલા સુધી વધતા ભાવથી જનતા ત્રાહિમામ.
દેશમાં જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં સતત વધારો થતાં સામાન્ય પરિવારનું ઘરનું બજેટ ખોરવાઈ ગયું છે. દૂધ, તેલ, દાળ, ચોખા, લોટ, ખાંડ, શાકભાજી અને મસાલા જેવી રોજિંદા ઉપયોગની વસ્તુઓના ભાવમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો હોવાના આંકડા સામે આવી રહ્યા છે. આવકમાં તેટલો વધારો ન થયો હોય ત્યારે ખાદ્યચીજોના વધતા ભાવનો સીધો બોજ મધ્યમ વર્ગ અને ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો પર પડી રહ્યો છે. પરિવારના માસિક બજેટમાં સૌથી મોટો હિસ્સો હવે રસોડાના ખર્ચ પાછળ જતો હોવાની ફરિયાદો વચ્ચે મોંઘવારીનો મુદ્દો ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. બીજી તરફ બજારમાં સંગ્રહખોરી અને નફાખોરીને લઈને પણ સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.
ભાવવધારાની અસર સમજવા માટે કેટલીક આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના જૂના અને વર્તમાન ભાવની સરખામણી કરવામાં આવી રહી છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ વર્ષ 2013માં ખાંડનો ભાવ આશરે રૂ.37 પ્રતિ કિલો હતો, જે હવે આશરે રૂ.84 સુધી પહોંચ્યો હોવાનું જણાવાય છે. એટલે કે ખાંડના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. દાળના ભાવમાં પણ સામાન્ય ગ્રાહકોને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. તુવેર દાળ રૂ.74થી વધીને આશરે રૂ.160, અડદ દાળ રૂ.71થી વધીને રૂ.160 અને ચણાની દાળ રૂ.50થી વધીને આશરે રૂ.125 પ્રતિ કિલોના સ્તરે પહોંચી હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે. દાળ રોજિંદા ભોજનનો મહત્વનો ભાગ હોવાથી તેના ભાવવધારાની સીધી અસર પરિવારના રસોડાના ખર્ચ પર પડે છે.
રસોડામાં વપરાતા ખાદ્યતેલના ભાવ પણ લોકો માટે ચિંતાનો વિષય બન્યા છે. સરસિયાનું તેલ રૂ.102થી વધીને આશરે રૂ.263 અને સિંગતેલ રૂ.164થી વધીને રૂ.286 પ્રતિ કિલો થયું હોવાનું જણાવાય છે. આ ઉપરાંત દૂધનો ભાવ પ્રતિ લિટર રૂ.36થી વધીને આશરે રૂ.85 સુધી પહોંચ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. લોટ અને ચોખા જેવી મુખ્ય ખાદ્યચીજોમાં પણ વધારો નોંધાયો છે. લોટ રૂ.21થી વધીને રૂ.69 અને ચોખા રૂ.29થી વધીને રૂ.71 પ્રતિ કિલોના સ્તરે પહોંચ્યા હોવાનું જણાવાય છે. રોજિંદી ખરીદીમાં આ તમામ વસ્તુઓનો સમાવેશ થતો હોવાથી નાની-નાની વધઘટ પણ મહિનાના અંતે પરિવારના કુલ ખર્ચમાં મોટો તફાવત ઊભો કરી શકે છે.
મસાલાના ભાવમાં થયેલા વધારાએ પણ ગૃહિણીઓની મુશ્કેલી વધારી છે. જાયફળ, જીરું, લાલ મરચું અને હળદર જેવી રસોડામાં નિયમિત વપરાતી વસ્તુઓના ભાવમાં પ્રતિકિલો રૂ.150થી રૂ.800 સુધીનો વધારો થયો હોવાના આંકડા રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. ડુંગળી જેવી આવશ્યક શાકભાજીની કિંમતમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. મે 2013માં આશરે રૂ.23 પ્રતિ કિલો મળતી ડુંગળીનો ભાવ વધીને રૂ.84 થયો હોવાનું જણાવાય છે, એટલે કે આશરે 217 ટકાનો વધારો દર્શાવવામાં આવે છે. જોકે, વિવિધ ચીજોના ભાવમાં પ્રદેશ, ગુણવત્તા, સીઝન અને બજારની સ્થિતિ પ્રમાણે ફેરફાર થતો હોવાથી ચોક્કસ ભાવ સ્થાનિક બજાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
મોંઘવારીની અસર માત્ર ગ્રાહકો સુધી મર્યાદિત નથી. ખેડૂતો પણ ઉત્પાદન ખર્ચ, ખાતર, બિયારણ, વીજળી, પાણી, મજૂરી અને પરિવહન જેવા વધતા ખર્ચનો સામનો કરી રહ્યા છે. બજારમાં ગ્રાહક ઊંચી કિંમત ચૂકવે છે ત્યારે તેમાંથી કેટલો હિસ્સો વાસ્તવિક ઉત્પાદક સુધી પહોંચે છે તે અંગે પણ ચર્ચા થાય છે. ખેડૂતો અને ગ્રાહકો વચ્ચેની સપ્લાય ચેઇનમાં વચેટિયાઓ, સંગ્રહ અને પરિવહનના ખર્ચ જેવા અનેક પરિબળો અંતિમ ભાવને અસર કરે છે. તેથી ભાવવધારાના કારણોને માત્ર એક જ પરિબળ સાથે જોડવાને બદલે ઉત્પાદન, પુરવઠો, માંગ, હવામાન, આયાત-નિકાસ અને બજાર વ્યવસ્થાને પણ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂરિયાત છે.
ઇંધણના ભાવમાં વધારો થાય ત્યારે તેની અસર પણ પરોક્ષ રીતે અન્ય ચીજવસ્તુઓ સુધી પહોંચે છે. પેટ્રોલ, ડીઝલ, સીએનજી અને પીએનજીના ભાવમાં ફેરફાર થવાથી પરિવહન, માલવહન અને વિવિધ સેવાઓના ખર્ચમાં અસર પડી શકે છે. આ વધારાનો ભાગ વેપારીઓ અને સપ્લાય ચેઇન દ્વારા અંતિમ ગ્રાહક સુધી પહોંચવાની શક્યતા રહે છે. બીજી તરફ રાંધણ ગેસ સિલિન્ડર સહિત ઘરગથ્થુ ઊર્જા ખર્ચમાં વધારો થાય તો પરિવારના કુલ માસિક બજેટ પર વધુ દબાણ આવે છે. પરિણામે લોકો જરૂરી અને બિનજરૂરી ખર્ચ વચ્ચે સંતુલન સાધવા મજબૂર બને છે.
હાલની સ્થિતિમાં સામાન્ય લોકોની મુખ્ય માંગ ભાવ નિયંત્રણ, સંગ્રહખોરી સામે અસરકારક કાર્યવાહી અને બજારમાં પારદર્શક પુરવઠા વ્યવસ્થા સુનિશ્ચિત કરવાની છે. ગ્રાહકોનું કહેવું છે કે જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં અચાનક વધારો થાય ત્યારે સંબંધિત તંત્ર દ્વારા તપાસ અને દેખરેખ વધારવી જોઈએ. સાથે જ ખેડૂતોને યોગ્ય વળતર મળે અને ગ્રાહકોને પણ વાજબી ભાવે ચીજવસ્તુઓ મળી રહે તે માટે સપ્લાય ચેઇનને વધુ અસરકારક બનાવવાની જરૂરિયાત છે. મોંઘવારીના મુદ્દે સરકાર, વેપારી તંત્ર, ઉત્પાદકો અને ગ્રાહકો વચ્ચે સંકલિત નીતિ જરૂરી બની છે. હવે લોકોની નજર એ વાત પર છે કે વધતા ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે સત્તાવાળાઓ તરફથી કયા વ્યવહારુ પગલાં લેવામાં આવે છે.
