મારું શહેર ગીરના જંગલમાં વધુ 100 જીપ્સી ઉમેરવાની કવાયત સામે વિરોધ: વન્યજીવોની સુરક્ષા અને પર્યાવરણ પર વધતા પ્રવાસન ભારણ અંગે ચિંતા.

ગીરના જંગલમાં એશિયાઈ સિંહો સહિત વિવિધ વન્યજીવોના સંરક્ષણ અને પ્રવાસન વ્યવસ્થાને લઈને નવો વિવાદ ઊભો થયો છે. સાસણ ગીર ખાતે પહેલેથી જ જંગલ સફારી માટે મોટી સંખ્યામાં પ્રવાસીઓ અને વાહનોની અવરજવર રહેતી હોય છે, ત્યારે હવે વન વિભાગ દ્વારા વધુ 100 જીપ્સી વાહનોને મંજૂરી આપવાની કવાયત હાથ ધરવામાં આવી હોવાની વિગતો સામે આવી છે. આ પ્રસ્તાવને લઈને સ્થાનિક જીપ્સી સંચાલકો અને ગ્રામજનોમાં અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો છે. તેમનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ગીરના સંવેદનશીલ જંગલની પર્યાવરણીય ક્ષમતા, વન્યજીવોની સુરક્ષા અને પ્રવાસનના લાંબા ગાળાના પરિણામોનો પૂરતો અભ્યાસ કર્યા વગર વાહનોની સંખ્યામાં વધારો કરવો યોગ્ય છે કે કેમ? સ્થાનિક સ્તરે એવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે કે જો જંગલમાં માનવીય અવરજવર અને વાહનોનું પ્રમાણ વધશે તો તેની અસર સિંહો સહિત અન્ય વન્યજીવોના કુદરતી જીવન પર પડી શકે છે. વન્યજીવ સંરક્ષણ અને પ્રવાસન વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો મુદ્દો આ સમગ્ર વિવાદના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે.

હાલની વ્યવસ્થા મુજબ સાસણ ગીર ખાતે જંગલ સફારી માટે સામાન્ય દિવસોમાં સવાર, બપોર અને સાંજના ત્રણ સત્રમાં કુલ 150 ઓનલાઈન પરમિટ આપવામાં આવે છે, એટલે કે દરેક સત્રમાં 50 પરમિટની વ્યવસ્થા છે. જ્યારે વીક-એન્ડ અને તહેવારોના દિવસોમાં પ્રવાસીઓની વધતી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને કુલ 180 પરમિટ આપવામાં આવે છે, જેમાં દરેક સત્રમાં 60 પરમિટનો સમાવેશ થાય છે. અત્યાર સુધી આ પરમિટના આધારે સાસણ ગામના સ્થાનિક સંચાલકોની કુલ 182 જીપ્સીઓ સફારીનું સંચાલન કરતી આવી છે. હવે નવી નીતિ અંતર્ગત સાસણ ગામને બાદ કરતાં તેની આસપાસના 10 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં આવેલા કુલ 21 ગામોને જીપ્સી વ્યવસ્થામાં સામેલ કરવાની યોજના હોવાની વિગતો સામે આવી છે. આ ગામોમાં નવા વાહનોની ફાળવણી માટે ડ્રો પદ્ધતિ અપનાવવાનું આયોજન છે. સ્થાનિકોને મળતી માહિતી અનુસાર, આ 21 ગામોની અંદાજિત 30 હજારની વસ્તીને ધ્યાનમાં રાખીને દર 300 લોકોની વસ્તી દીઠ એક જીપ્સી ફાળવવાની વિચારણા કરવામાં આવી છે. આ વ્યવસ્થાના કારણે સફારી વાહનો અને પરમિટની સંખ્યામાં વધારો થવાની શક્યતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

નવી નીતિ સામે વિરોધ કરી રહેલા સ્થાનિક સંચાલકોનું કહેવું છે કે સફારી વાહનોની સંખ્યામાં વધારો થાય તો તેની અસર માત્ર હાલના વ્યવસાય પર જ નહીં, પરંતુ જંગલની પર્યાવરણીય વ્યવસ્થા પર પણ પડી શકે છે. ગીર એ માત્ર પ્રવાસન સ્થળ નથી, પરંતુ સિંહો, દીપડા અને અનેક પ્રકારનાં પક્ષીઓ તથા અન્ય વન્યજીવોનું કુદરતી રહેઠાણ છે. અહીં દરેક પ્રાણીની પોતાની જીવનશૈલી, વિસ્તાર અને કુદરતી અવરજવરનાં માર્ગો હોય છે. જંગલમાં વાહનોની સતત અવરજવર વધવાથી પ્રાણીઓની શાંતિ, તેમની વર્તણૂક અને કુદરતી ગતિવિધિઓ પર અસર થવાની ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને સિંહોના પ્રજનન વિસ્તાર, બચ્ચાં સાથે રહેતી સિંહણો અને અન્ય સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં માનવીય દખલ મર્યાદિત રાખવી જરૂરી ગણાય છે. પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલા લોકોનો મત છે કે સફારી વાહનોની સંખ્યા વધારવા પહેલાં જંગલની વહનક્ષમતા એટલે કે એક નિશ્ચિત વિસ્તારમાં કેટલું પ્રવાસન ભારણ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર સહન થઈ શકે તેનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ થવો જોઈએ. આ પ્રકારના અભ્યાસ અને નિષ્ણાતોની ભલામણોને આધારે જ કોઈ નિર્ણય લેવાય તે જરૂરી છે.

આ મુદ્દે ગીરના પ્રવાસન મોડલ અંગે પણ ચર્ચા તેજ બની છે. અગાઉ ગિરનાર જંગલ સફારી અને પોરબંદરના બરડા જંગલમાં સફારીની વ્યવસ્થા શરૂ કરવામાં આવી છે. હવે સાસણમાં જીપ્સીઓની સંખ્યા વધારવાની દરખાસ્તને કારણે પ્રવાસન વિકાસ અને વન્યજીવ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલનનો પ્રશ્ન ઊભો થયો છે. સ્થાનિક વિરોધીઓનો આક્ષેપ છે કે જંગલને માત્ર આવક અને પ્રવાસન ઉદ્યોગના દૃષ્ટિકોણથી જોવાને બદલે તેના કુદરતી વારસાની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. બીજી તરફ, આસપાસનાં ગામોને પ્રવાસન સાથે જોડવાથી સ્થાનિક રોજગારી અને આર્થિક તકો ઊભી થઈ શકે છે તે મુદ્દો પણ ધ્યાનમાં લેવા જેવો છે. જોકે, રોજગારીની તકો ઊભી કરવી અને જંગલની ક્ષમતા કરતાં વધુ ભારણ વધારવું એ બંને અલગ બાબતો છે. તેથી નવી જીપ્સી ફાળવણીની પ્રક્રિયામાં સ્થાનિક હિતો, વન્યજીવોની સુરક્ષા, પ્રવાસીઓની સુવિધા અને પર્યાવરણીય મર્યાદાઓને સાથે રાખીને નિર્ણય લેવો જરૂરી બને છે.

ગીર વિસ્તારમાં માનવ અને વન્યજીવો વચ્ચેનો સંઘર્ષ પણ એક મહત્વપૂર્ણ પડકાર તરીકે સામે આવી રહ્યો છે. દુષ્કાળ અથવા પાણીની અછત જેવી પરિસ્થિતિઓમાં જંગલની અંદર અને આસપાસ રહેતાં પ્રાણીઓ પાણી તથા ખોરાકની શોધમાં માનવ વસાહતોની નજીક આવી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માનવ અને સિંહ-દીપડા વચ્ચે ઘર્ષણની શક્યતાઓ વધી જાય છે. આ પ્રકારની ઘટનાઓમાં કેટલીકવાર માનવજીવનને નુકસાન પહોંચે છે, જ્યારે વન્યજીવો પણ જોખમમાં મુકાય છે અને તેમને પકડવા અથવા અન્ય સ્થળે ખસેડવાની કાર્યવાહી કરવાની સ્થિતિ ઊભી થાય છે. આથી વન વિભાગ સામે સૌથી મોટો પડકાર માનવજીવનની સુરક્ષા સાથે વન્યજીવોનું કુદરતી અસ્તિત્વ જાળવવાનો છે. સ્થાનિક સ્તરે એવી માંગ ઊઠી રહી છે કે સફારી વાહનો વધારવા અંગે વિચારણા કરવાની સાથે જંગલમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા, પાણીનાં કુદરતી સ્ત્રોતોનું સંરક્ષણ, જરૂરિયાત મુજબ પાણીની વ્યવસ્થા અને માનવ-વન્યજીવ સંઘર્ષ અટકાવવા માટેના પગલાં પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે. જંગલની અંદર અને આસપાસના વિસ્તારોમાં સંરક્ષણલક્ષી કામગીરીને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂરિયાત પણ વ્યક્ત થઈ રહી છે.

બીજી તરફ, જો સરકાર અને વન વિભાગ દ્વારા નવી નીતિ પાછી ખેંચવામાં નહીં આવે અથવા જીપ્સી વાહનોની સંખ્યા વધારવાનો નિર્ણય અટકાવવામાં નહીં આવે તો આગામી તહેવારોની સિઝનમાં સ્થાનિક જીપ્સી સંચાલકો દ્વારા વિરોધ વધુ ઉગ્ર બનાવવામાં આવે તેવી શક્યતા છે. સ્થાનિક સંચાલકો દ્વારા સફારીનો સંપૂર્ણ બહિષ્કાર કરવાની અને જીપ્સીઓનું સંચાલન બંધ કરવાની ચીમકી આપવામાં આવી હોવાની વિગતો સામે આવી છે. જો ખરેખર આવી સ્થિતિ સર્જાય તો દિવાળી સહિતના તહેવારો અને રજાઓ દરમિયાન સાસણ ગીરની મુલાકાતે આવતા દેશ-વિદેશના પ્રવાસીઓને મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. પ્રવાસીઓએ અગાઉથી કરાવેલા બુકિંગ, પ્રવાસન સાથે સંકળાયેલા અન્ય વ્યવસાયો અને સ્થાનિક રોજગારી પર પણ તેની અસર થવાની શક્યતા છે. હોટેલ, રિસોર્ટ, વાહન વ્યવહાર અને અન્ય પ્રવાસન સેવાઓ સાથે જોડાયેલા લોકો માટે પણ આ વિવાદ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે. જોકે, બહિષ્કાર અંગે અંતિમ નિર્ણય અને તેની સમયમર્યાદા વિશે સત્તાવાર વિગતો સામે આવે તે જરૂરી છે.

સમગ્ર મામલે હવે સરકાર અને વન વિભાગની આગામી કાર્યવાહી પર સૌની નજર મંડાઈ છે. એક તરફ આસપાસનાં 21 ગામોને પ્રવાસન વ્યવસ્થામાં ભાગીદાર બનાવવાની દરખાસ્તથી સ્થાનિક રોજગારી અને આર્થિક વિકાસની નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે, તો બીજી તરફ જીપ્સીઓની સંખ્યામાં વધારો ગીરના જંગલની પર્યાવરણીય ક્ષમતા માટે કેટલો યોગ્ય છે તે અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. આથી કોઈ પણ અંતિમ નિર્ણય લેતાં પહેલાં નિષ્ણાતો, પર્યાવરણવિદો, સ્થાનિક ગ્રામજનો અને હાલના જીપ્સી સંચાલકો સાથે ચર્ચા કરીને પારદર્શક નીતિ ઘડવાની જરૂરિયાત છે. સફારી પરમિટની સંખ્યા, વાહનોની અવરજવર, સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં પ્રવેશ, સમયમર્યાદા અને વન્યજીવો પર થતી અસર અંગે વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન થવું જોઈએ. ગીરની ઓળખ માત્ર પ્રવાસનથી નહીં, પરંતુ અહીં મુક્તપણે વિચરતા એશિયાઈ સિંહો અને સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાથી છે. તેથી પ્રવાસન વિકાસ સાથે વન્યજીવોનું કુદરતી જીવન અને જંગલનું સંતુલન જળવાઈ રહે તે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત છે. સ્થાનિક વિરોધ અને સંભવિત સફારી બહિષ્કાર વચ્ચે હવે સરકાર કેવો નિર્ણય લે છે તે જોવું રહ્યું.