સબરસ ધર્મસિંધુ ગ્રંથમાં શ્રાદ્ધની મહિમા અને પિતૃકર્મનું મહત્વ.
શ્રદ્ધા, તર્પણ અને પિંડદાનથી પિતૃઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાની સનાતન પરંપરા
હિન્દુ ધર્મપરંપરામાં શ્રાદ્ધને પિતૃઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધા, આદર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતું અત્યંત પવિત્ર કર્મ માનવામાં આવે છે. ધર્મસિંધુ ગ્રંથમાં હિન્દુ ધર્મના આચાર-વિચાર, સંસ્કારો, ધાર્મિક વિધિઓ અને વિવિધ કર્મોના નિર્ણય અંગે વિગતવાર માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે. પંડિત કાશીનાથ ઉપાધ્યાય દ્વારા રચિત આ ગ્રંથમાં પિતૃકર્મ અને શ્રાદ્ધવિધિને વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. ‘શ્રાદ્ધ’ શબ્દનો મૂળ ભાવ ‘શ્રદ્ધા’ સાથે જોડાયેલો છે. એટલે કે પિતૃઓના ઉદ્દેશથી શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને આદરપૂર્વક કરવામાં આવતું કર્મ શ્રાદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે. હિન્દુ માન્યતા અનુસાર મનુષ્ય જીવનમાં અનેક પ્રકારના ઋણો હોય છે, જેમાં પિતૃઋણનું પણ વિશેષ સ્થાન છે. માતા-પિતા અને પૂર્વજોએ આપેલા જીવન, સંસ્કાર અને પરિવારની પરંપરાનું સ્મરણ કરીને પિતૃઓ પ્રત્યે પોતાની ફરજ અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાનું એક માધ્યમ શ્રાદ્ધ માનવામાં આવે છે.
ધર્મસિંધુમાં સમય, પ્રસંગ અને હેતુ પ્રમાણે શ્રાદ્ધના વિવિધ પ્રકારોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. નિત્ય શ્રાદ્ધમાં નિયમિત રીતે શ્રદ્ધાપૂર્વક તર્પણ અથવા જળ અર્પણ કરવાની પરંપરા દર્શાવવામાં આવે છે. કોઈ વિશેષ નિમિત્ત અથવા પ્રસંગને કારણે કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ નૈમિત્તિક શ્રાદ્ધ કહેવાય છે, જ્યારે ચોક્કસ મનોકામના અથવા ધાર્મિક ફળની પ્રાપ્તિ માટે કરવામાં આવતા શ્રાદ્ધને કામ્ય શ્રાદ્ધ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પિતૃપક્ષ, અમાવસ્યા અથવા સંક્રાંતિ જેવા પર્વકાળમાં કરવામાં આવતા શ્રાદ્ધને પાર્વણ શ્રાદ્ધ સાથે જોડવામાં આવે છે. પરિવારના કલ્યાણ અને સમૃદ્ધિ માટે કરવામાં આવતી ગોષ્ઠી અથવા પુષ્ટિ શ્રાદ્ધની પણ પરંપરા છે. આ ઉપરાંત ઘરમાં લગ્ન, યજ્ઞોપવીત અથવા અન્ય માંગલિક પ્રસંગો પહેલાં કરવામાં આવતું નાંદી અથવા અભ્યુદયિક શ્રાદ્ધ પણ ધાર્મિક પરંપરામાં મહત્વ ધરાવે છે.
પિતૃપક્ષને શ્રાદ્ધ માટે વિશેષ પવિત્ર સમય માનવામાં આવે છે. પરંપરાગત પંચાંગ મુજબ પિતૃપક્ષ ભાદરવા વદ પક્ષમાં આવે છે અને તેની તિથિઓ અનુસાર પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ કરવામાં આવે છે. જે પિતૃનું અવસાન જે તિથિએ થયું હોય, તે જ તિથિએ પિતૃપક્ષ દરમિયાન તેમનું શ્રાદ્ધ કરવું વિશેષ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. જો કોઈ વ્યક્તિને પોતાના પૂર્વજની મૃત્યુતિથિની ચોક્કસ માહિતી ન હોય તો સર્વપિતૃ અમાવસ્યાના દિવસે શ્રાદ્ધ કરવાની પરંપરા છે. આ દિવસને તમામ પિતૃઓના સ્મરણ અને તર્પણ માટે વિશેષ મહત્વ આપવામાં આવે છે. જ્યારે અસામાન્ય પરિસ્થિતિમાં, જેમ કે અકસ્માત અથવા અન્ય અચાનક મૃત્યુ થયેલા વ્યક્તિ માટે ચોક્કસ તિથિનું અલગ વિધાન શાસ્ત્રીય પરંપરાઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આ રીતે શ્રાદ્ધમાં માત્ર વિધિ જ નહીં, પરંતુ યોગ્ય તિથિ અને કાળને પણ મહત્વ આપવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધવિધિ માટે સમયનું પણ વિશેષ મહત્વ હોવાનું ધર્મશાસ્ત્રીય પરંપરામાં માનવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધ સામાન્ય રીતે અપરાહ્ન કાળમાં કરવામાં આવે છે. પિતૃકર્મ માટે બપોર પછીનો સમય યોગ્ય માનવામાં આવ્યો છે. શ્રાદ્ધ પવિત્ર નદીના કિનારે, તીર્થસ્થળે, મંદિરમાં અથવા પોતાના ઘરે પણ શુદ્ધ અને પવિત્ર વાતાવરણમાં કરી શકાય છે. વિધિ કરતા પહેલાં સ્થળની શુદ્ધતા, કર્તાની શારીરિક તથા માનસિક પવિત્રતા અને ધાર્મિક નિયમોનું પાલન મહત્વનું ગણાય છે. શ્રાદ્ધ માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ પિતૃઓનું સ્મરણ કરીને પરિવારની પરંપરા અને સંસ્કારોને આગળ વધારવાનો અવસર પણ માનવામાં આવે છે.
શ્રાદ્ધ કોણ કરી શકે તે અંગે પણ વિવિધ શાસ્ત્રીય પરંપરાઓમાં નિયમો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. સામાન્ય રીતે પુત્ર, પૌત્ર અથવા પ્રપૌત્રને મુખ્ય અધિકારી માનવામાં આવે છે. જોકે પરિસ્થિતિ અનુસાર અન્ય નજીકના સગાંઓ દ્વારા પણ પિતૃકર્મ કરવામાં આવતું હોવાનું ધાર્મિક પરંપરામાં જોવા મળે છે. આજના સમયમાં વિવિધ પરિવારો પોતાની કુટુંબપરંપરા અને સ્થાનિક ધાર્મિક માર્ગદર્શન અનુસાર વિધિ કરે છે. સ્ત્રીઓની ભાગીદારી અંગે પણ અલગ-અલગ પરંપરાઓ અને સંપ્રદાયોમાં વિવિધ માન્યતાઓ જોવા મળે છે. તેથી ચોક્કસ વિધિ માટે પરિવારની પરંપરા તથા જાણકાર પુરોહિતનું માર્ગદર્શન લેવું યોગ્ય રહે છે.
શ્રાદ્ધની વિધિમાં કુશ અથવા દર્ભ, કાળા તલ, જળ, પિંડ અને અન્ય પવિત્ર સામગ્રીનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવે છે. પિતૃઓના નામ અને ગોત્રનું સ્મરણ કરીને જળતર્પણ કરવામાં આવે છે. તર્પણનો મૂળ ભાવ પિતૃઓ પ્રત્યે શ્રદ્ધાપૂર્વક જળ અર્પણ કરવાનો છે. પિંડદાન પણ શ્રાદ્ધવિધિનું મહત્વનું અંગ છે. પરંપરા અનુસાર ભાત સહિતની સામગ્રીથી પિંડ તૈયાર કરીને પિતૃઓના ઉદ્દેશથી અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ વિધિ દ્વારા પિતૃઓ પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. શ્રાદ્ધમાં બ્રાહ્મણોને આદરપૂર્વક ભોજન કરાવવાની પણ પરંપરા છે. સાથે ગાય, કૂતરા, કાગડા અને અન્ય જીવમાત્ર માટે અન્ન અર્પણ કરવાની પ્રથા કેટલાક પરિવારોમાં જોવા મળે છે, જે સર્વજીવ પ્રત્યે કરુણા અને સહઅસ્તિત્વની ભાવનાને પણ દર્શાવે છે.
શ્રાદ્ધના દિવસે કર્તાએ સાત્વિક અને સંયમિત જીવનશૈલી જાળવવી જોઈએ તેવી શાસ્ત્રીય પરંપરા છે. મન, વાણી અને કર્મથી પવિત્ર રહેવું, ક્રોધથી દૂર રહેવું અને ધાર્મિક ભાવનાથી વિધિ કરવી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે સૂતક, જન્મ કે મૃત્યુ જેવી પરિસ્થિતિઓમાં વિધિ અંગે વિશેષ નિયમો હોઈ શકે છે, તેથી આવી સ્થિતિમાં જાણકાર પુરોહિત અથવા ધર્મશાસ્ત્રના નિષ્ણાતની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. શ્રાદ્ધનો મુખ્ય આધાર માત્ર સામગ્રી કે વિધિ નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલી શ્રદ્ધા અને ભાવના છે.
આ રીતે ધર્મસિંધુમાં વર્ણવાતી શ્રાદ્ધ પરંપરાનો મૂળ સંદેશ પિતૃઓ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા, સ્મરણ અને ઋણસ્વીકાર સાથે જોડાયેલો છે. શ્રાદ્ધને માત્ર મૃત્યુ પામેલા સ્વજનોને યાદ કરવાનો દિવસ માનવાને બદલે પરિવારના પૂર્વજો, તેમના સંસ્કારો અને જીવનદાન પ્રત્યે આદર વ્યક્ત કરવાની પરંપરા તરીકે પણ જોઈ શકાય છે. પિતૃપક્ષ દરમિયાન કરવામાં આવતું તર્પણ, પિંડદાન, બ્રાહ્મણ ભોજન અને જીવમાત્ર પ્રત્યે અન્નદાન જેવી પરંપરાઓ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં રહેલી શ્રદ્ધા, સેવા અને કરુણાની ભાવનાને વ્યક્ત કરે છે. યોગ્ય તિથિ, સમય અને પરિવારની પરંપરા અનુસાર શ્રદ્ધાપૂર્વક કરવામાં આવતું શ્રાદ્ધ પિતૃઓના સ્મરણ સાથે પરિવારને પોતાની મૂળ સંસ્કૃતિ સાથે જોડે છે. તેથી શ્રાદ્ધ ભારતીય સનાતન પરંપરામાં પિતૃસન્માન, કૃતજ્ઞતા અને સંસ્કારનું એક મહત્વપૂર્ણ પ્રતિક બની રહ્યું છે.
આલેખનઃ વિનોદભાઇ માછી નિરંકારી
