સબરસ રમા એકાદશી અને વાઘબારસનો પાવન સંદેશ.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દરેક તહેવાર માત્ર ઉજવણીનો અવસર નથી, પરંતુ તેની પાછળ કોઈ ને કોઈ આધ્યાત્મિક વિચાર, ધાર્મિક માન્યતા અને જીવનમૂલ્ય જોડાયેલું હોય છે. દિવાળીના પર્વની શરૂઆત સાથે આવતા રમા એકાદશી અને વાઘબારસ જેવા દિવસો માનવીને ભક્તિ, શ્રદ્ધા, સંયમ, કરુણા અને જવાબદારીપૂર્ણ જીવન જીવવાનો સંદેશ આપે છે. આસો વદ એકાદશી એટલે રમા એકાદશી, જ્યારે આસો વદ બારસને વાઘબારસ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ બંને પર્વોની ઉજવણીની રીતો અને લોકમાન્યતાઓ પ્રદેશ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમનો મૂળ ભાવ જીવનમાં સદાચાર અને સકારાત્મકતા વધારવાનો છે. રમા એકાદશી ભગવાન શ્રીવિષ્ણુની ઉપાસના અને નિયમિત સાધનાનું મહત્ત્વ સમજાવે છે, જ્યારે વાઘબારસ ગાય-વાછરડાં પ્રત્યે આદર, વાણીની પવિત્રતા અને વ્યવહારમાં પ્રામાણિકતાનું સ્મરણ કરાવે છે. દિવાળીના ઉત્સવમાં ધનતેરસ, કાળીચૌદશ, દિવાળી, નૂતન વર્ષ અને ભાઈબીજ જેવા પર્વો પણ જીવનમાં નવી શરૂઆત, સંબંધોની મજબૂતી અને આંતરિક શુદ્ધિની પ્રેરણા આપે છે.

હિન્દુ ધર્મમાં એકાદશીનું વ્રત ભગવાન શ્રીવિષ્ણુની ઉપાસના માટે અત્યંત પવિત્ર માનવામાં આવે છે. આસો વદ એકાદશીને રમા એકાદશી કહેવામાં આવે છે. પદ્મપુરાણના ઉત્તરખંડમાં આ વ્રતનું મહાત્મ્ય વર્ણવાયું છે, જેમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ રાજા યુધિષ્ઠિરને રમા એકાદશીની કથા સંભળાવે છે. આ કથા અનુસાર પ્રાચીન સમયમાં મુચકુંદ નામના ધર્મનિષ્ઠ અને સત્યવાદી રાજા રાજ્ય કરતા હતા. તેઓ ભગવાન શ્રીવિષ્ણુના પરમ ભક્ત હતા અને તેમના રાજ્યમાં એકાદશીના વ્રતનું નિયમિત પાલન થતું હતું. તેમની પુત્રી ચંદ્રભાગાનાં લગ્ન ચંદ્રસેનના પુત્ર શોભન સાથે થયાં હતાં. એક વખત શોભન પોતાની પત્ની ચંદ્રભાગા સાથે તેના પિતાના ઘરે આવ્યા ત્યારે રમા એકાદશીનું પર્વ આવ્યું. ચંદ્રભાગાને ચિંતા થઈ કે નબળા શરીરવાળા તેના પતિ માટે ઉપવાસ અને જાગરણ કરવું મુશ્કેલ બની શકે છે. શોભને પોતાની અસમર્થતા વ્યક્ત કરી હોવા છતાં વ્રત કરવાનો નિર્ણય લીધો. કથાના વર્ણન મુજબ, દિવસભર ભૂખ અને તરસ સહન કર્યા બાદ રાત્રિના જાગરણ દરમિયાન તેમને ભારે કષ્ટ થયું અને બીજા દિવસે તેમનું મૃત્યુ થયું. ત્યારબાદ રાજાએ તેમના અંતિમ સંસ્કાર કરાવ્યા.

રમા એકાદશીના વ્રતના પુણ્ય સાથે જોડાયેલી કથામાં આગળ શોભનને મળેલા દિવ્ય નગરનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. માન્યતા અનુસાર વ્રતના પ્રભાવથી તેમને મંદરાચલ પર્વત પાસે દેવપુર નામનું અદભૂત અને સમૃદ્ધ નગર પ્રાપ્ત થયું હતું. ત્યાં રત્નજડિત મહેલો, સુવર્ણના સ્તંભો અને દિવ્ય વૈભવ જોવા મળતાં હતાં. એક વખત સોમશર્મા નામના બ્રાહ્મણ તીર્થયાત્રા દરમિયાન આ નગરમાં પહોંચ્યા અને ત્યાં શોભનને ઓળખી લીધા. તેમણે શોભનને તેમના સાસરિયાંના સમાચાર આપ્યા. શોભને જણાવ્યું કે રમા એકાદશીના વ્રતના પુણ્યથી તેમને આ નગર પ્રાપ્ત થયું છે, પરંતુ તેમણે વ્રત પોતાની સંપૂર્ણ ઇચ્છા અને શ્રદ્ધાથી નહીં, પરિસ્થિતિને કારણે કર્યું હોવાથી નગરની સ્થિતિ અસ્થિર છે. તેમણે બ્રાહ્મણને આ વાત પત્ની ચંદ્રભાગા સુધી પહોંચાડવા વિનંતી કરી. બ્રાહ્મણે ચંદ્રભાગાને સમગ્ર હકીકત જણાવી. પતિને મળવાની ઇચ્છાથી ચંદ્રભાગા મંદરાચલ પર્વત પાસે આવેલા વામદેવ ઋષિના આશ્રમમાં પહોંચી. ઋષિના મંત્રોચ્ચાર અને અભિષેક બાદ તેણે દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું અને શોભન પાસે પહોંચી. ચંદ્રભાગાએ જણાવ્યું કે તે બાળપણથી જ શ્રદ્ધા અને નિયમપૂર્વક એકાદશીનાં વ્રતો કરતી આવી છે. કથામાં તેના વ્રતના પુણ્યથી શોભનનું નગર સ્થિર થવાની વાત દ્વારા નિષ્ઠા અને નિયમિત સાધનાનું મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

રમા એકાદશીનો મુખ્ય આધ્યાત્મિક સંદેશ એ છે કે ધાર્મિક આચરણમાં બાહ્ય વિધિ કરતાં આંતરિક ભાવ, શ્રદ્ધા અને નિષ્ઠાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કોઈપણ સારું કાર્ય માત્ર દેખાવ ખાતર કે મજબૂરીથી કરવાને બદલે સમજપૂર્વક અને અંતરના ભાવથી કરવું જોઈએ. સાચી ભક્તિ મનુષ્યમાં ધૈર્ય, સદાચાર, કરુણા અને આત્મસંયમ જેવા ગુણો વિકસાવવામાં મદદરૂપ બને છે. આ દિવસે ભક્તો ભગવાન શ્રીવિષ્ણુ અથવા લક્ષ્મી-નારાયણની પૂજા કરે છે, તુલસીપત્ર અર્પણ કરે છે, મંત્રજાપ, ભજન, સત્સંગ અને વ્રતકથાનું શ્રવણ કરે છે. પોતાની પરંપરા અને સ્વાસ્થ્યને ધ્યાનમાં રાખીને કેટલાક ભક્તો નિર્જળ ઉપવાસ કરે છે, જ્યારે અન્ય લોકો ફળાહાર અથવા અનાજનો ત્યાગ કરીને વ્રત પાળે છે. બીજા દિવસે દ્વાદશીએ પારણું કરવામાં આવે છે. વ્રતનો હેતુ શરીરને અનાવશ્યક કષ્ટ આપવાનો નહીં, પરંતુ મનને સંયમિત કરીને ભક્તિભાવ વધારવાનો છે. તેથી વ્રત કરતી વખતે વ્યક્તિએ પોતાની શારીરિક ક્ષમતા અને આરોગ્યનું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

આસો વદ બારસ એટલે વાઘબારસ, જેને દિવાળીના પર્વનો પરંપરાગત પ્રારંભ માનવામાં આવે છે. ભારતના વિવિધ પ્રદેશોમાં આ દિવસ ગોવત્સ દ્વાદશી, નંદિની વ્રત અને વસુબારસ જેવા નામોથી પણ ઓળખાય છે. કેટલીક લોકપરંપરાઓમાં વાઘબારસને વાણીની પવિત્રતા સાથે જોડીને ‘વાક્-બારસ’ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે, જ્યારે અન્ય પરંપરાઓમાં ગાય અને વાછરડાની પૂજા તથા વેપારના હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની પ્રથાને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે. ‘ગૌ’ એટલે ગાય અને ‘વત્સ’ એટલે વાછરડું. ગોવત્સ દ્વાદશીના દિવસે ગાય અને વાછરડાનું પૂજન કરીને તેમને યોગ્ય ખોરાક અર્પણ કરવામાં આવે છે. ભારતીય કૃષિપ્રધાન સંસ્કૃતિમાં ગાયનું સ્થાન મહત્ત્વપૂર્ણ રહ્યું છે. ગાય દૂધ દ્વારા પોષણ આપે છે અને ગ્રામ્ય જીવન તથા કૃષિ સાથે પણ જોડાયેલી રહી છે. ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર ગાયમાં તેત્રીસ કરોડ દેવતાઓનો વાસ હોવાનું કહેવાય છે. ગાયની પૂજા દ્વારા દિવ્યતાના દર્શન સાથે તમામ જીવમાત્ર પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં મહિલાઓ પોતાના સંતાનોના સુખ, આરોગ્ય અને દીર્ઘાયુષ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે. ગૌસેવાનો સાચો અર્થ માત્ર એક દિવસ પૂજા કરવાનો નથી, પરંતુ ગાયને પૂરતું પાણી, યોગ્ય પૌષ્ટિક ખોરાક, સુરક્ષિત આશ્રય અને જરૂર પડે ત્યારે સારવાર ઉપલબ્ધ કરાવવાનો પણ છે.

વાઘબારસ સાથે જોડાયેલો બીજો મહત્ત્વપૂર્ણ વિચાર વાણીની પવિત્રતાનો છે. વાણી માનવજીવનનું અમૂલ્ય સાધન છે. મધુર શબ્દો સંબંધોમાં પ્રેમ અને વિશ્વાસ વધારે છે, જ્યારે કઠોર કે અપમાનજનક શબ્દો બીજાના મનને દુઃખ પહોંચાડી શકે છે. શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતાના અધ્યાય 17, શ્લોક 15માં વાણીના તપનું વર્ણન કરતાં કહેવામાં આવ્યું છે: “અનુદ્વેગકરં વાક્યં સત્યં પ્રિયહિતં ચ યત્.” એટલે કે જે વાણી બીજાના મનમાં ઉદ્વેગ ઉત્પન્ન ન કરે, સત્ય હોય, પ્રિય હોય અને હિતકારી હોય તે વાણી તપનું સ્વરૂપ છે. આ સંદેશ જીવનમાં ઉતારવા માટે બોલતાં પહેલાં વિચારવું, સત્યને પણ યોગ્ય શબ્દો અને યોગ્ય સમયે રજૂ કરવું, નિંદા અને અપમાનથી દૂર રહેવું તથા જરૂર પડે ત્યારે મૌન ધારણ કરવું જરૂરી છે. ગુજરાતના વેપારી સમાજમાં વાઘબારસના દિવસે હિસાબ-ચોપડા પૂર્ણ કરવાની અને નાણાકીય વ્યવહારોની સમીક્ષા કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. જૂના હિસાબ પૂર્ણ કરવા, દેવું ચૂકવવાનો પ્રયાસ કરવો અને નવા વર્ષમાં પારદર્શકતા તથા પ્રામાણિકતા સાથે આગળ વધવું આ પરંપરાનો વ્યવહારુ સંદેશ છે. ધન કમાવવું જીવનની જરૂરિયાત છે, પરંતુ ધન સાથે ધર્મ અને નૈતિકતા જોડાય ત્યારે જ સમૃદ્ધિનું સાચું મૂલ્ય પ્રગટે છે.

રમા એકાદશી અને વાઘબારસ બંને પર્વોનો સંયુક્ત સંદેશ જીવનને વધુ પવિત્ર, સંવેદનશીલ અને જવાબદાર બનાવવાનો છે. રમા એકાદશી ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને નિયમિત સાધનાનું મહત્ત્વ સમજાવે છે, જ્યારે વાઘબારસ ગૌસેવા, જીવદયા, મધુર વાણી અને પ્રામાણિક વ્યવહારની પ્રેરણા આપે છે. ગાયને રોટલી ખવડાવવાની પરંપરામાં પણ જીવદયા, અન્નદાન અને પ્રકૃતિ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનો ભાવ રહેલો છે. જોકે, ગાયને સ્વચ્છ અને તેના માટે યોગ્ય ખોરાક આપવો જરૂરી છે; વાસી, બગડેલો કે ફૂગ લાગેલો ખોરાક પશુના આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ગાયને રોટલી ખવડાવવાથી કોઈ ચોક્કસ અનિષ્ટ અટકે છે અથવા દરેક પાપનો નાશ થાય છે એવું નિશ્ચિત પરિણામ તરીકે નહીં, પરંતુ ધાર્મિક માન્યતા તરીકે સમજવું યોગ્ય છે. ગૌસેવાની સાથે પક્ષીઓ માટે પાણીની વ્યવસ્થા કરવી, નિરાધાર પશુઓની સારવાર કરાવવી અને ભૂખ્યા મનુષ્યોને અન્ન આપવું પણ જીવદયાનાં મહત્વપૂર્ણ સ્વરૂપો છે. દિવાળીની સાચી ઉજવણી ત્યારે જ સાર્થક બને છે જ્યારે દીવડાંના પ્રકાશ સાથે આપણા અંતરમાં પણ જ્ઞાન, પ્રેમ, કરુણા અને સદાચારનો પ્રકાશ પ્રગટે. ધનતેરસ આરોગ્ય અને સુખાકારી, કાળીચૌદશ આંતરિક દુર્ગુણો દૂર કરવાની પ્રેરણા, દિવાળી પ્રકાશ અને આશા, નૂતન વર્ષ નવા સંકલ્પો અને ભાઈબીજ ભાઈ-બહેનના સ્નેહનું સ્મરણ કરાવે છે. આવો, રમા એકાદશીની શ્રદ્ધા અને વાઘબારસની જીવદયાને જીવનમાં ઉતારીને વાણીમાં મીઠાશ, વ્યવહારમાં પ્રામાણિકતા અને દરેક જીવ પ્રત્યે કરુણા જાળવીએ. ધર્મનો સાચો પ્રકાશ એ જ છે, જે આપણા અંતરમાં જાગે અને સમગ્ર સમાજના જીવનને ઉજ્જ્વળ બનાવે.