સબરસ પ્રાકૃતિક ખેતીથી હળદરની ઉપજ બમણાથી વધુ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધનમાં નોંધપાત્ર પરિણામ.

ગુજરાતના વૈજ્ઞાનિકોના પ્રયોગમાં હેક્ટરદીઠ ૪૦ ટનથી વધુ હળદરનું ઉત્પાદન પ્રાકૃતિક ખેતીમાં હેક્ટરદીઠ રૂ. ૧૦.૫ લાખથી વધુ ચોખ્ખું વળતર નોંધાયું

ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને વૈજ્ઞાનિક આધાર પૂરો પાડવાના હેતુથી હાથ ધરાયેલા સંશોધનમાં હળદરના પાક માટે નોંધપાત્ર પરિણામો સામે આવ્યાં છે. ગુજરાત બાયોટેકનોલોજી રિસર્ચ સેન્ટર અને સરદારકૃષિનગર દાંતીવાડા કૃષિ વિશ્વવિદ્યાલય દ્વારા સંયુક્ત રીતે હળદરની પ્રાકૃતિક ખેતીના ફિલ્ડ ટ્રાયલ કરવામાં આવ્યા હતા. સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રયોગ દરમિયાન પ્રાકૃતિક ખેતીની કેટલીક પદ્ધતિઓમાં પરંપરાગત રાસાયણિક ખેતીની સરખામણીમાં બમણાથી વધુ ઉત્પાદન નોંધાયું હતું. વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાએ જણાવ્યું હતું કે આ અભ્યાસમાં પ્રાકૃતિક ખેતીની નવ અલગ-અલગ ટ્રીટમેન્ટની પરંપરાગત ખેતી સાથે સરખામણી કરવામાં આવી હતી. પ્રયોગમાં પ્રાકૃતિક ખેતી હેઠળ હેક્ટરદીઠ ૪૦ ટનથી વધુ હળદરનું ઉત્પાદન મળ્યું હતું, જ્યારે પરંપરાગત ખેતીમાં હેક્ટરદીઠ ૧૯.૩ ટન ઉત્પાદન નોંધાયું હતું.

આ સંશોધનનાં તારણો વૈજ્ઞાનિક જર્નલ BMC Plant Biologyમાં પ્રકાશિત થયાં હોવાનું જણાવાયું છે. હળદર ભારતનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ મસાલા પાક છે, જેનો ઉપયોગ ખાદ્યપદાર્થો, ઔષધ ઉદ્યોગ અને પરંપરાગત આયુર્વેદિક ઉત્પાદનોમાં થાય છે. હળદરમાં રહેલા કરક્યુમિન નામના સક્રિય ઘટકને કારણે તેનું વ્યાપારી મહત્ત્વ પણ છે. કૃષિ મંત્રી જીતુભાઈ વાઘાણીએ જણાવ્યું હતું કે આ સંશોધન ભારતીય પ્રાકૃતિક કૃષિ પદ્ધતિ હેઠળના બાયોટેકનોલોજી આધારિત નેટવર્ક રિસર્ચ કાર્યક્રમનો ભાગ છે. આ કાર્યક્રમમાં આઠ કૃષિ-આબોહવાકીય ઝોનના ૧૮ પાકને આવરી લેવામાં આવ્યા છે. તેનો હેતુ પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક સાધનો સાથે જોડીને પાકની ઉત્પાદકતા, જમીનની તંદુરસ્તી અને ટકાઉ ખેતી અંગે અભ્યાસ કરવાનો છે.

પ્રયોગ દરમિયાન સંશોધકોએ પ્રાકૃતિક ખેતીમાં વપરાતાં બીજામૃત, જીવામૃત અને ઘનજીવામૃત જેવાં જૈવિક ફોર્મ્યુલેશનનું મૂલ્યાંકન કર્યું હતું. બીજની માવજત માટે બીજામૃત, પ્રવાહી બાયોસ્ટિમ્યુલન્ટ તરીકે જીવામૃત અને ઘન પ્રાકૃતિક ઇનપુટ તરીકે ઘનજીવામૃતનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આ પદ્ધતિઓ સાથે ઘઉંના પરાળનું મલ્ચિંગ પણ કરવામાં આવ્યું હતું. ગુજરાત સ્ટેટ બાયોટેકનોલોજી મિશનના મિશન ડિરેક્ટર દિગ્વિજયસિંહ જાડેજાના જણાવ્યા અનુસાર, મલ્ચિંગથી જમીનમાં કાર્બનિક દ્રવ્ય જાળવવામાં અને સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરવામાં મદદ મળી હતી. આ અભ્યાસમાં વિવિધ પ્રાકૃતિક ઇનપુટ્સના સંયોજનથી હળદરના ઉત્પાદન અને જમીનની સ્થિતિ પર થતી અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.

સંશોધનનો બીજો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ પ્રાકૃતિક ખેતીમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ઇનપુટ્સનું બાયોટેકનોલોજી દ્વારા વિશ્લેષણ કરવાનો હતો. GBRCના જોઇન્ટ ડિરેક્ટર ડૉ. સ્નેહલ બગથરિયાના જણાવ્યા અનુસાર, બીજામૃત, જીવામૃત, ઘનજીવામૃત અને અન્ય જૈવિક ફોર્મ્યુલેશનનું માઇક્રોબિયલ તથા મેટાબોલોમિક વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેમાં અનેક લાભદાયી સૂક્ષ્મજીવો ઉપરાંત ૧૧ અલગ-અલગ વર્ગોના આશરે ૩૦૦થી ૫૦૦ મેટાબોલાઇટ્સની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. સંશોધકોના મતે, આમાંથી કેટલાક ઘટકો જમીનની તંદુરસ્તી સુધારવામાં, છોડની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવામાં અને પાકની પ્રતિકારક ક્ષમતા વધારવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. ભાવનગરની CSIR-સેન્ટ્રલ સોલ્ટ એન્ડ મરીન કેમિકલ્સ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટના વૈજ્ઞાનિકોએ પણ પ્રાકૃતિક ખેતી હેઠળની જમીનમાંથી છોડની વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપતા સૂક્ષ્મજીવો અલગ તારવ્યા હતા. ભવિષ્યમાં આ સૂક્ષ્મજીવોનો ઉપયોગ નવા જૈવિક ખાતરો વિકસાવવા માટે થઈ શકે છે.

આ અભ્યાસમાં ઉત્પાદનની સાથે આર્થિક પરિણામો પણ નોંધપાત્ર રહ્યાં હોવાનું સંશોધકોએ જણાવ્યું છે. પ્રયોગના આંકડા અનુસાર, હળદરની પ્રાકૃતિક ખેતીમાં જરૂરી ઇનપુટ્સ ખરીદવા છતાં હેક્ટરદીઠ રૂ. ૧૦.૫ લાખથી વધુનું ચોખ્ખું વળતર નોંધાયું હતું. તેની સરખામણીમાં પરંપરાગત ખેતીમાં હેક્ટરદીઠ આશરે રૂ. ૩.૬૧ લાખનું ચોખ્ખું વળતર મળ્યું હતું. સંશોધકોના જણાવ્યા અનુસાર, ઉત્પાદન વધવાની સાથે કૃત્રિમ કૃષિ ઇનપુટ્સ પરની નિર્ભરતા ઘટવાથી આર્થિક લાભમાં વધારો થયો હતો. જોકે, આ આંકડા અભ્યાસ દરમિયાન અપનાવેલી ચોક્કસ પદ્ધતિઓ અને પરિસ્થિતિઓને લાગુ પડે છે. અન્ય વિસ્તારોમાં જમીનનો પ્રકાર, આબોહવા, હળદરની જાત, બજારભાવ અને ખેતીના ખર્ચ પ્રમાણે ખેડૂતોને મળતાં પરિણામો અલગ હોઈ શકે છે.

સરદારકૃષિનગર દાંતીવાડા કૃષિ વિશ્વવિદ્યાલયના કુલપતિ પ્રો. રાજેશ્વર સિંહ ચંદેલે જણાવ્યું હતું કે વિશ્વવિદ્યાલય ખાતે પ્રયોગ સફળ થયા બાદ ખેડૂતોને હળદરની પ્રાકૃતિક ખેતી માટે તાલીમ આપવામાં આવી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, તાલીમ લીધેલા ખેડૂતોના ખેતરોમાં પણ પ્રોત્સાહક પરિણામો મળ્યાં છે અને કેટલાક ખેડૂતોએ આ પદ્ધતિ અપનાવતાં તેમની આવકમાં વૃદ્ધિ થઈ છે. કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો ખેડૂતોને હળદરના મૂલ્યવર્ધન અંગે પણ માર્ગદર્શન આપી રહ્યા છે. તેમણે પ્રાકૃતિક ખેતીને સરકારના વન હેલ્થ મિશન સાથે જોડીને જમીન, પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્યના પરસ્પર સંબંધનું મહત્ત્વ સમજાવ્યું હતું. ખેડૂતો સુધી સંશોધનનાં તારણો અને યોગ્ય ખેતી પદ્ધતિઓ પહોંચાડવા માટે તાલીમ તથા પ્રાયોગિક નિદર્શન ઉપયોગી બની શકે છે.

ગુજરાતમાં પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિવિધ પ્રયાસો કરવામાં આવી રહ્યા છે. રાજ્યપાલ આચાર્ય દેવવ્રત ગાય આધારિત પ્રાકૃતિક ખેતી અંગે ખેડૂતોમાં જાગૃતિ લાવવા કાર્યક્રમો કરી રહ્યા છે, જ્યારે રાજ્ય સરકાર ઓછા ખર્ચે અને ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાની દિશામાં કાર્યરત હોવાનું જણાવે છે. હળદર પર કરવામાં આવેલો આ અભ્યાસ પરંપરાગત ખેતી પદ્ધતિઓ અને આધુનિક બાયોટેકનોલોજીના સંકલનનું એક ઉદાહરણ છે. સંશોધકોને મળેલાં પરિણામો પ્રોત્સાહક છે, પરંતુ મોટા પાયે ખેતીમાં તેનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં જુદા જુદા વિસ્તારોમાં વધુ પ્રયોગો અને સ્થાનિક કૃષિ નિષ્ણાતોનું માર્ગદર્શન જરૂરી રહેશે. આ સંશોધનથી હળદર ઉપરાંત અન્ય પાકોમાં પણ પ્રાકૃતિક ખેતીની વિવિધ પદ્ધતિઓની અસરકારકતા ચકાસવા માટે નવી તકો ઊભી થઈ છે.