ઈન્ડિયા આજનો ઈતિહાસ: 2 ઓક્ટોબર

મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ — 2 ઓક્ટોબર 1869

2 ઓક્ટોબર, 1869 ભારતના ઈતિહાસની અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તારીખ છે. આ દિવસે ગુજરાતના પોરબંદરમાં મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીનો જન્મ થયો હતો, જેઓ આગળ જઈને સમગ્ર વિશ્વમાં મહાત્મા ગાંધી તરીકે ઓળખાયા. ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલ પણ પોરબંદરના તેમના જન્મસ્થળને 2 ઓક્ટોબર 1869 સાથે નોંધે છે. 

 જન્મ અને પરિવાર

ગાંધીજીનો જન્મ પોરબંદરના એક વૈષ્ણવ પરિવારમાં થયો હતો. તેમના પિતા કરમચંદ ઉત્તમચંદ ગાંધી પોરબંદર રજવાડાના દીવાન હતા, જ્યારે તેમની માતા પુતળીબાઈ ધાર્મિક અને સંયમી સ્વભાવનાં હતાં. ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલમાં તેમના માતા-પિતા તથા પોરબંદરના જન્મસ્થળની ઐતિહાસિક તસવીરો પણ ઉપલબ્ધ છે. 

ગાંધીજીનું બાળપણ પોરબંદર અને ત્યારબાદ રાજકોટમાં વીત્યું. રાજકોટ સાથે તેમનું શિક્ષણ અને બાળપણનું જીવન પણ ગાઢ રીતે જોડાયેલું હતું; ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલમાં રાજકોટનું તેમનું ઘર અને આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલ પણ દસ્તાવેજિત છે. 

 લંડનથી કાયદાનો અભ્યાસ

યુવાન વયે ગાંધીજી કાયદાનો અભ્યાસ કરવા ઇંગ્લેન્ડ ગયા અને બેરિસ્ટર બન્યા. ભારત પરત આવ્યા બાદ તેઓ વકીલાત કરવા લાગ્યા.

પરંતુ તેમના જીવનમાં સૌથી મોટો વળાંક ત્યારબાદ આવ્યો.

 દક્ષિણ આફ્રિકાનો અનુભવ

ગાંધીજી 1893માં દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા. ત્યાં ભારતીયો સાથે થતા ભેદભાવનો તેમણે જાતે અનુભવ કર્યો. પીટરમેરિટ્ઝબર્ગ રેલવે સ્ટેશન પર બનેલી ઘટના તેમના જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક બની અને અહીંથી તેમના સત્યાગ્રહના વિચારોને નવી દિશા મળી. ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલ આ સ્થળને “Seeds of Satyagraha” સાથે જોડે છે. 

દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેમણે અન્યાય સામે સત્ય, અહિંસા અને સત્યાગ્રહના માર્ગે સંઘર્ષ કરવાની પદ્ધતિ વિકસાવી.

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ભૂમિકા

1915માં ભારત પરત આવ્યા પછી ગાંધીજી ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના અગ્રણી નેતાઓમાંના એક બન્યા. તેમણે સામાન્ય લોકો, ખેડૂતો, મજૂરો અને વિવિધ વર્ગોને આંદોલન સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કર્યો.

તેમના નેતૃત્વ સાથે જોડાયેલા મહત્વપૂર્ણ આંદોલનોમાં—

ચંપારણ સત્યાગ્રહ — 1917

ખેડા સત્યાગ્રહ — 1918

અમદાવાદ મિલ હડતાળ — 1918

અસહકાર આંદોલન — 1920

દાંડી કૂચ અને મીઠાનો સત્યાગ્રહ — 1930

ભારત છોડો આંદોલન — 1942

નો સમાવેશ થાય છે.

 સત્ય અને અહિંસાનો સંદેશ

ગાંધીજીના વિચારોમાં સત્ય અને અહિંસાનું વિશેષ સ્થાન હતું. તેઓ માનતા હતા કે અન્યાયનો વિરોધ હિંસાના બદલે નૈતિક શક્તિ અને અહિંસક સંઘર્ષ દ્વારા પણ કરી શકાય છે.

તેમના વિચારોનો પ્રભાવ ભારતની બહાર પણ પડ્યો અને વિશ્વના અનેક અહિંસક આંદોલનો સાથે ગાંધીજીના વિચારોની ચર્ચા કરવામાં આવે છે.

2 ઓક્ટોબરનું વૈશ્વિક મહત્વ

ગાંધીજીના જન્મદિવસને ભારતમાં ગાંધી જયંતિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસને આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ (International Day of Non-Violence) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

અર્થાત્, ગુજરાતના પોરબંદરમાં 1869માં જન્મેલી એક વ્યક્તિનું જીવન આગળ જઈને ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને અહિંસાના વૈશ્વિક વિચાર સાથે જોડાયું.

 યાદ રાખવા જેવી માહિતી

મુદ્દો    માહિતી

જન્મ    2 ઓક્ટોબર 1869
જન્મસ્થળ    પોરબંદર, ગુજરાત
પૂરું નામ    મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી
પિતા    કરમચંદ ઉત્તમચંદ ગાંધી
માતા    પુતળીબાઈ
ઓળખ    મહાત્મા ગાંધી
મુખ્ય વિચારો    સત્ય, અહિંસા, સત્યાગ્રહ
ભારતમાં પરત આવ્યા    1915
ગાંધી જયંતિ    2 ઓક્ટોબર
આંતરરાષ્ટ્રીય દિવસ    આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ

ખાસ વાત: આજે પણ પોરબંદરનું ગાંધીજીનું જન્મસ્થળ ગુજરાતના ઈતિહાસ અને ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામની સ્મૃતિ સાથે સીધું જોડાયેલું છે. ગાંધી હેરિટેજ પોર્ટલમાં જન્મસ્થળના ઘર અને જન્મખંડની ઐતિહાસિક નોંધ ઉપલબ્ધ છે.