દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં ગેરકાયદેસર ખનન અને ખનીજ ચોરીની પ્રવૃત્તિઓ સામે પોલીસ અને ખાણ-ખનીજ વિભાગ દ્વારા સતત કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી છે. રાજ્ય સરકાર દ્વારા કુદરતી સંપત્તિના સંરક્ષણ અને ગેરકાયદેસર ખનન પ્રવૃત્તિઓને રોકવા માટે આપવામાં આવેલી સૂચનાઓના અનુસંધાને જિલ્લાની વિવિધ એજન્સીઓ સતર્ક બની છે. આ જ ક્રમમાં ખંભાળિયા તાલુકાના સલાયા ગામમાં સ્પેશિયલ ઓપરેશન ગ્રુપ (એસ.ઓ.જી.) દ્વારા હાથ ધરાયેલી કાર્યવાહીમાં બિનઅધિકૃત રીતે એકત્રિત કરવામાં આવેલ રેતીનો વિશાળ જથ્થો ઝડપાતા ખનીજ માફિયાઓમાં ભારે ફફડાટ ફેલાયો છે.

એસ.ઓ.જી.ની ટીમે સલાયા ગામના જીન વિસ્તાર ખાતે દરોડો પાડી અંદાજિત 216 ટન જેટલી રેતીનો જથ્થો કબ્જે લીધો હતો. પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ ઝડપાયેલી રેતીની કિંમત રૂ. 4.16 લાખથી વધુ હોવાનું સામે આવ્યું છે. સમગ્ર મામલે ખાણ-ખનીજ વિભાગને જાણ કરી કાયદેસરની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી છે.

બાતમીના આધારે હાથ ધરાયો દરોડો

મળતી માહિતી અનુસાર દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા એસ.ઓ.જી.ને ગુપ્ત બાતમી મળી હતી કે સલાયા ગામના જીન વિસ્તારમાં કેટલાક શખ્સો દ્વારા રોયલ્ટી પાસ, ટ્રાન્સપોર્ટ પરમિટ કે અન્ય કોઈ કાયદેસર આધાર પુરાવા વિના મોટી માત્રામાં રેતીનો જથ્થો એકત્ર કરવામાં આવ્યો છે.

બાતમી મળતા જ એસ.ઓ.જી.ના અધિકારીઓએ સમગ્ર માહિતીની ચકાસણી શરૂ કરી હતી. બાતમી વિશ્વસનીય જણાતા પોલીસ દ્વારા સ્થળ પર દરોડાની યોજના ઘડી હતી.

નક્કી કરાયેલી વ્યૂહરચના મુજબ પોલીસની ટીમે સ્થળ પર પહોંચીને તપાસ હાથ ધરી હતી.

ત્રણ અલગ-અલગ પ્લોટમાંથી મળી રેતીના ઢગલા

તપાસ દરમિયાન પોલીસને સલાયા ગામના જીન વિસ્તારમાં આવેલા ત્રણ ખુલ્લા પ્લોટમાં મોટા પ્રમાણમાં રેતીનો જથ્થો સંગ્રહિત કરાયેલ જોવા મળ્યો હતો.

પોલીસે સ્થળની માપણી અને પ્રાથમિક તપાસ હાથ ધરતા જાણવા મળ્યું હતું કે:

• રેતીના મોટા ઢગલા બનાવવામાં આવ્યા હતા
• કોઈ રોયલ્ટી પાસ ઉપલબ્ધ નહોતા
• પરિવહન સંબંધિત કાયદેસર દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા
• ખાણ-ખનીજ વિભાગની મંજૂરી અંગે પણ કોઈ આધાર પુરાવા ઉપલબ્ધ નહોતા

આથી સમગ્ર જથ્થો શંકાસ્પદ જણાતા કાયદેસરની કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવી હતી.

અંદાજિત 216 ટન રેતીનો જથ્થો કબ્જે

પોલીસ અને સંબંધિત અધિકારીઓ દ્વારા સ્થળ પર કરવામાં આવેલી પ્રાથમિક ગણતરી મુજબ અંદાજે 216 ટન જેટલી રેતીનો જથ્થો ખુલ્લા પ્લોટોમાં એકત્ર કરાયો હોવાનું સામે આવ્યું હતું.

આટલી મોટી માત્રામાં રેતીનો જથ્થો એકત્ર કરવો એ કોઈ સામાન્ય બાબત નથી. સામાન્ય રીતે આ પ્રકારના જથ્થાનો ઉપયોગ:

• બાંધકામ ઉદ્યોગમાં
• રોડ અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટમાં
• રહેણાંક મકાનોના નિર્માણમાં
• વ્યાવસાયિક પ્રોજેક્ટોમાં

થતો હોય છે.

લાખો રૂપિયાની કિંમતનો મુદ્દામાલ જપ્ત

અધિકારીઓના પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ ઝડપાયેલી રેતીની કિંમત આશરે રૂ. 4.16 લાખથી વધુ હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

રેતીના બજાર ભાવ, પરિવહન ખર્ચ અને સ્થાનિક માંગને ધ્યાનમાં રાખતા તેની વાસ્તવિક કિંમત વધુ પણ હોઈ શકે છે.

પોલીસે સમગ્ર જથ્થો કાયદેસર રીતે કબ્જે લઈ તેની નોંધ કરી હતી.

સ્થળ પર હાજર વ્યક્તિની પૂછપરછ

દરોડા દરમિયાન સ્થળ નજીક હાજર રહેલા સાલેમામદ કાસમભાઈ ભાયાણી નામના વ્યક્તિની પોલીસ દ્વારા પૂછપરછ હાથ ધરવામાં આવી હતી.

તપાસ દરમિયાન અધિકારીઓએ જાણવા પ્રયાસ કર્યો હતો કે:

• રેતી ક્યાંથી લાવવામાં આવી?
• કોના માલિકીની છે?
• શું તેની પાસે રોયલ્ટી પાસ છે?
• ખનન માટે મંજૂરી લેવામાં આવી હતી કે નહીં?
• આ જથ્થો કોને વેચવાનો હતો?

આ તમામ મુદ્દાઓ અંગે માહિતી એકત્ર કરવાની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી હતી.

ખાણ-ખનીજ વિભાગને સોંપાઈ માહિતી

રેતી અને અન્ય ખનીજ પદાર્થો સંબંધિત કાયદાકીય કાર્યવાહી માટે ખાણ-ખનીજ વિભાગની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હોય છે.

આથી એસ.ઓ.જી.એ સમગ્ર ઘટનાની વિગત દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લા ખાણ-ખનીજ વિભાગને મોકલી આપી હતી.

વિભાગ દ્વારા હવે:

• દસ્તાવેજોની તપાસ
• રોયલ્ટી ચકાસણી
• ખનન સ્થળની માહિતી
• જવાબદાર વ્યક્તિઓની ઓળખ

સહિતની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવશે.

ગેરકાયદેસર રેતી ખનન કેમ ગંભીર મુદ્દો છે?

પર્યાવરણ નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ ગેરકાયદેસર રેતી ખનન માત્ર કાયદાનો ભંગ જ નથી પરંતુ તે પર્યાવરણ માટે પણ ગંભીર ખતરો છે.

અતિશય રેતી ખનનના કારણે:

• નદીઓના પ્રવાહમાં ફેરફાર થાય છે
• ભૂગર્ભ જળસ્તર પર અસર પડે છે
• જમીન ધોવાણ વધે છે
• ખેતીની જમીનને નુકસાન થાય છે
• દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં ક્ષરણ વધે છે

આથી સરકાર આવા ગુનાઓ સામે કડક વલણ અપનાવી રહી છે.

સલાયા વિસ્તારનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

સલાયા દરિયાકાંઠાનો મહત્વપૂર્ણ વિસ્તાર માનવામાં આવે છે. અહીં બાંધકામ અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે. આ કારણે રેતીની માંગ પણ વધી રહી છે. માગ વધતા કેટલાક અસામાજિક તત્વો ગેરકાયદેસર રીતે રેતી ખનન કરીને નફો કમાવાનો પ્રયાસ કરતા હોવાની ફરિયાદો અગાઉ પણ સામે આવી ચૂકી છે.

ખનીજ માફિયાઓ સામે સરકારની ઝીરો ટોલરન્સ નીતિ

ગુજરાત સરકારે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ગેરકાયદેસર ખનન સામે ઝીરો ટોલરન્સ નીતિ અપનાવી છે.

તેના ભાગરૂપે:

• પોલીસ
• ખાણ-ખનીજ વિભાગ
• જિલ્લા વહીવટીતંત્ર
• એસ.ઓ.જી.
• સ્થાનિક પોલીસ

સંયુક્ત રીતે કાર્યવાહી કરી રહ્યા છે.

અગાઉ પણ થઈ ચૂકી છે અનેક કાર્યવાહી

દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓ દરમિયાન ગેરકાયદેસર ખનનના અનેક કેસો સામે આવ્યા છે.

વિભાગીય કાર્યવાહી દરમિયાન:

• ટ્રેક્ટર-ટ્રોલીઓ જપ્ત કરવામાં આવી
• JCB મશીનો કબ્જે લેવાયા
• લાખો રૂપિયાનો ખનીજ જથ્થો ઝડપાયો
• અનેક શખ્સો સામે ગુનાઓ નોંધાયા

આથી હાલ ખનીજ માફિયાઓમાં ભારે ભયનો માહોલ જોવા મળી રહ્યો છે.

સ્થાનિક લોકોમાં સંતોષ

આ કાર્યવાહીને લઈને સ્થાનિક નાગરિકોમાં પણ સંતોષની લાગણી જોવા મળી રહી છે.

લોકોનું માનવું છે કે ગેરકાયદેસર ખનનના કારણે:

• પર્યાવરણને નુકસાન થાય છે
• સરકારી આવકમાં નુકસાન થાય છે
• કુદરતી સંપત્તિનો બેફામ શોષણ થાય છે

આથી આવી કાર્યવાહી સતત ચાલુ રહેવી જોઈએ.

પોલીસની સતર્કતા બની સફળતાનું કારણ

એસ.ઓ.જી. દ્વારા મળેલી બાતમી પર તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. સમયસર દરોડો પાડવામાં ન આવ્યો હોત તો સંભવતઃ સમગ્ર રેતીનો જથ્થો અન્યત્ર ખસેડી દેવાયો હોત. પોલીસની સતર્કતા અને ઝડપી કામગીરીના કારણે લાખો રૂપિયાનો ગેરકાયદેસર ખનીજ જથ્થો ઝડપી શકાયો હતો.

ગેરકાયદેસર ખનનથી સરકારને થાય છે કરોડોનું નુકસાન

ખાણ-ખનીજ વિભાગના સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર ગેરકાયદેસર ખનનના કારણે સરકારને દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાની રોયલ્ટી અને કરની આવકમાં નુકસાન થતું હોય છે.

કાયદેસર ખનન માટે:

• રોયલ્ટી ભરવી પડે છે
• પરમિટ લેવી પડે છે
• પર્યાવરણ મંજૂરી લેવી પડે છે

પરંતુ ગેરકાયદેસર ખનન કરનાર તત્વો આ તમામ નિયમોને અવગણીને સીધો નફો કમાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

આગળ વધુ કડક કાર્યવાહી શક્ય

ખાણ-ખનીજ વિભાગ દ્વારા તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જવાબદાર વ્યક્તિઓ સામે:

• દંડાત્મક કાર્યવાહી
• જપ્તી
• ગુનો નોંધવાની પ્રક્રિયા
• આર્થિક વસૂલાત

સહિતના પગલાં લેવામાં આવી શકે છે.

નિષ્કર્ષ

સલાયા ગામમાં એસ.ઓ.જી. દ્વારા હાથ ધરાયેલી કાર્યવાહી ફરી એકવાર સાબિત કરે છે કે દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં ગેરકાયદેસર ખનન અને ખનીજ ચોરી સામે તંત્ર સંપૂર્ણપણે સતર્ક છે. 216 ટન જેટલી બિનઅધિકૃત રેતીનો જથ્થો ઝડપી પાડીને પોલીસે માત્ર લાખો રૂપિયાનો મુદ્દામાલ જ કબ્જે લીધો નથી, પરંતુ ખનીજ માફિયાઓને સ્પષ્ટ સંદેશ પણ આપ્યો છે કે કુદરતી સંપત્તિના ગેરકાયદેસર શોષણને કોઈપણ સંજોગોમાં સહન કરવામાં આવશે નહીં. પર્યાવરણના સંરક્ષણ, સરકારી આવકની સુરક્ષા અને કાયદાનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે આવી કાર્યવાહીઓ ભવિષ્યમાં પણ વધુ સઘન બને તેવી શક્યતા છે. હાલમાં સમગ્ર મામલે ખાણ-ખનીજ વિભાગ દ્વારા તપાસ શરૂ કરવામાં આવી છે અને આગળની કાર્યવાહી પર સૌની નજર મંડાયેલી છે.