આંતરરાષ્ટ્રીય પુલવામા હુમલાના સૂત્રધાર હમઝા બુરહાનનો પાકિસ્તાનમાં ખતમઃ PoKમાં ગોળીબારથી મોત બાદ આતંકી નેટવર્કમાં ખળભળાટ
દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા અને આતંકવાદ વિરોધી કામગીરીને લઈને એક મોટા અને ચોંકાવનારા વિકાસમાં પુલવામા હુમલાના કથિત માસ્ટરમાઇન્ડ અને ભારત દ્વારા આતંકવાદી જાહેર કરાયેલા હમઝા બુરહાનના પાકિસ્તાનમાં મોતના સમાચાર સામે આવ્યા છે. પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર એટલે કે PoK વિસ્તારમાં હમઝા બુરહાનને એક અજાણ્યા હુમલાખોરે ગોળી મારી દેતાં તેના મોત થયા હોવાની માહિતી સામે આવતા સુરક્ષા એજન્સીઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુપ્તચર તંત્રોમાં ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. અહેવાલો મુજબ હુમલો એટલો અચાનક અને નિશાનેબાજી સાથે કરવામાં આવ્યો હતો કે હમઝા બુરહાનને બચાવવાનો કોઈ મોકો જ મળ્યો નહોતો. ઘટનાના તરત બાદ હુમલાખોર સ્થળ પરથી ફરાર થઈ ગયો હતો અને પાકિસ્તાનની સ્થાનિક સુરક્ષા એજન્સીઓએ સમગ્ર વિસ્તારને કોર્ડન કરીને તપાસ શરૂ કરી હતી. જોકે અત્યાર સુધી હુમલો કોણે કર્યો અને તેની પાછળનું સાચું કારણ શું છે તે અંગે કોઈ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા થઈ નથી.
હમઝા બુરહાનનું નામ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ભારત વિરુદ્ધ આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ સાથે સતત જોડાતું રહ્યું હતું. ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓના દાવા અનુસાર તે જૈશ-એ-મોહમ્મદ અને અન્ય પાકિસ્તાની સમર્થિત આતંકી સંગઠનો સાથે સંકળાયેલો હતો અને કાશ્મીર ખીણમાં આતંકવાદી ભરતી, નાણાંકીય મદદ, લોજિસ્ટિક સપોર્ટ અને હુમલાઓની યોજના બનાવવામાં તેની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા હતી. ખાસ કરીને વર્ષ ૨૦૧૯ના પુલવામા આતંકી હુમલા બાદ હમઝા બુરહાનનું નામ વધુ ચર્ચામાં આવ્યું હતું. આ હુમલામાં CRPFના અનેક જવાનો શહીદ થયા હતા અને સમગ્ર દેશ દુઃખ અને ગુસ્સાની લાગણીમાં ગરકાવ થઈ ગયો હતો. હુમલા બાદ ભારતે પાકિસ્તાન આધારિત આતંકી માળખા સામે કડક વલણ અપનાવ્યું હતું અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ પાકિસ્તાન પર દબાણ વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.
ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૨૨માં હમઝા બુરહાનને ગેરકાનૂની પ્રવૃત્તિઓ (પ્રતિબંધ) અધિનિયમ એટલે કે UAPA હેઠળ સત્તાવાર રીતે આતંકવાદી જાહેર કર્યો હતો. ગૃહ મંત્રાલયે જાહેરનામું બહાર પાડીને જણાવ્યું હતું કે હમઝા બુરહાન ભારત વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ, આતંકી નેટવર્કના સંચાલન અને કાશ્મીરમાં યુવાનોને ઉશ્કેરવાની પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિય રીતે સામેલ હતો. સરકારના દસ્તાવેજો અનુસાર તે સોશિયલ મીડિયા અને ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને યુવાનોને આતંકવાદ તરફ આકર્ષવાનો પ્રયાસ કરતો હતો. તેની વિરુદ્ધ અનેક ગુનાઓ નોંધાયેલા હતા અને ભારતીય ગુપ્તચર એજન્સીઓ લાંબા સમયથી તેની હિલચાલ પર નજર રાખી રહી હતી.
હમઝા બુરહાનના મોતના સમાચાર સામે આવતા જ સોશિયલ મીડિયા પર વિવિધ પ્રકારની ચર્ચાઓ શરૂ થઈ ગઈ હતી. કેટલાક લોકો તેને આતંકવાદ સામેની મોટી સફળતા ગણાવી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક નિષ્ણાતો પાકિસ્તાનની અંદર ચાલી રહેલી આતંકી ગૃપોની આંતરિક લડાઈને આ ઘટનાનું કારણ ગણાવી રહ્યા છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં પાકિસ્તાનમાં અનેક આતંકવાદી અને કટ્ટરપંથી નેતાઓ પર અજાણ્યા હુમલા થયાના બનાવો સામે આવ્યા છે. ક્યારેક તેને આંતરિક ગેંગવોર માનવામાં આવે છે, તો ક્યારેક ગુપ્ત ઓપરેશન્સ અંગે પણ ચર્ચાઓ થાય છે. જોકે કોઈપણ ઘટનામાં સત્તાવાર પુરાવા બહાર આવતા નથી.
સુરક્ષા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર આતંકી સંગઠનોમાં વિશ્વાસઘાત, નાણાંકીય વિવાદ, નેતૃત્વની હરીફાઈ અને ગુપ્તચર દબાણને કારણે ઘણીવાર આંતરિક હત્યાઓ પણ થતી હોય છે. હમઝા બુરહાન છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી સતત સ્થાન બદલતો હતો તેવી માહિતી પણ મળી રહી છે. તેને પોતાની સુરક્ષા અંગે ભય હતો અને તે PoK તથા પાકિસ્તાનના અન્ય વિસ્તારોમાં છુપાઈને રહેતો હતો. પાકિસ્તાની સુરક્ષા તંત્રના કેટલાક પૂર્વ અધિકારીઓએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે આતંકવાદી ગૃપોમાં હવે પરસ્પર અવિશ્વાસ વધી રહ્યો છે.
પુલવામા હુમલાની વાત કરીએ તો ૧૪ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯નો દિવસ દેશ ક્યારેય ભૂલી શકશે નહીં. જમ્મુ-શ્રીનગર હાઇવે પર CRPFના કાફલા પર આત્મઘાતી હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો જેમાં અનેક જવાનો શહીદ થયા હતા. આ હુમલા બાદ સમગ્ર દેશમાં ભારે આક્રોશ ફાટી નીકળ્યો હતો. ભારતે પાકિસ્તાનને આતંકવાદનો આશ્રયદાતા દેશ ગણાવી આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી હતી. હુમલા બાદ ભારતીય વાયુસેનાએ બાલાકોટ એરસ્ટ્રાઈક કરીને આતંકી ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. આ કાર્યવાહીથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ ખૂબ વધી ગયો હતો.
ભારતીય એજન્સીઓના દાવા અનુસાર હમઝા બુરહાને પુલવામા હુમલાની યોજના બનાવવા અને હુમલાખોરોને માર્ગદર્શન આપવા પાછળ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેની પાસે સ્થાનિક નેટવર્ક અને પાકિસ્તાન આધારિત આતંકી સંગઠનો વચ્ચે સંકલન કરાવવાની જવાબદારી હતી. જોકે પાકિસ્તાન સતત આ આરોપોને નકારી કાઢતું રહ્યું છે. પરંતુ ભારતે અનેક પુરાવાઓ અને ગુપ્તચર માહિતીના આધારે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય સમક્ષ પોતાની વાત રજૂ કરી હતી.
હમઝા બુરહાનના મોત બાદ હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઉભો થયો છે કે શું આ ઘટના આતંકી નેટવર્ક માટે મોટો ઝટકો સાબિત થશે? સુરક્ષા નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કોઈ એક વ્યક્તિના મોતથી આખું નેટવર્ક ખતમ થઈ જતું નથી, પરંતુ તે સંગઠનની કામગીરી પર ચોક્કસ અસર કરે છે. ખાસ કરીને જો વ્યક્તિ નાણાંકીય વ્યવસ્થા, ભરતી અને વ્યૂહરચનામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવતી હોય તો તેની ગેરહાજરી સંગઠન માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે.
ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓ આ ઘટનાને ખૂબ નજીકથી મોનીટર કરી રહી છે. ગુપ્તચર એજન્સીઓએ PoKમાં ચાલી રહેલી હિલચાલ અને આતંકી સંગઠનોની અંદરની ગતિવિધિઓ અંગે માહિતી એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયા વધુ તેજ કરી દીધી છે. માનવામાં આવે છે કે હમઝા બુરહાનના મોત બાદ આતંકી ગૃપોમાં નેતૃત્વ અંગે આંતરિક સંઘર્ષ વધી શકે છે.
આ ઘટનાએ ફરી એકવાર પાકિસ્તાનમાં આતંકી સંગઠનોની હાજરી અને તેમની પ્રવૃત્તિઓ અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચા જગાવી છે. ભારત લાંબા સમયથી દાવો કરતું આવ્યું છે કે પાકિસ્તાનની ધરતીનો ઉપયોગ ભારત વિરુદ્ધ આતંકવાદ માટે થાય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓએ પણ આતંકવાદ સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી છે.
પાકિસ્તાનમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અનેક હાઇ-પ્રોફાઇલ આતંકવાદીઓ રહસ્યમય પરિસ્થિતિઓમાં માર્યા ગયા છે. ક્યારેક બોમ્બ બ્લાસ્ટ, તો ક્યારેક ગોળીબાર અથવા અજાણ્યા હુમલાખોરોની કામગીરી જેવી ઘટનાઓ સામે આવી છે. ઘણા નિષ્ણાતો માને છે કે આતંકવાદી સંગઠનો હવે પોતે જ એકબીજાને નિશાન બનાવી રહ્યા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં વિદેશી ગુપ્તચર એજન્સીઓની ભૂમિકા અંગે પણ અટકળો લગાવવામાં આવે છે, જોકે તેનો કોઈ સ્પષ્ટ પુરાવો જાહેરમાં મળતો નથી.
હમઝા બુરહાનના મોત બાદ કાશ્મીરની સુરક્ષા વ્યવસ્થા પણ વધુ સતર્ક બનાવી દેવામાં આવી છે. ભારતીય સુરક્ષા દળોએ સરહદી વિસ્તારોમાં પેટ્રોલિંગ વધાર્યું છે અને કોઈપણ પ્રકારની ગેરકાયદેસર ઘૂસણખોરી રોકવા માટે વધારાની વ્યવસ્થા ગોઠવી છે. કાશ્મીરમાં સોશિયલ મીડિયા પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે જેથી કોઈપણ પ્રકારની ઉશ્કેરણીજનક પ્રવૃત્તિ અટકાવી શકાય.
રાજકીય સ્તરે પણ આ ઘટનાને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. કેટલાક રાજકીય નેતાઓએ કહ્યું છે કે ભારત આતંકવાદ સામે ઝીરો ટોલરન્સની નીતિ પર આગળ વધી રહ્યું છે અને દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ લોકોને કોઈપણ કિંમતે છોડવામાં નહીં આવે. બીજી તરફ કેટલાક વિશ્લેષકો માને છે કે આતંકવાદ સામેની લડાઈ માત્ર સૈન્ય કાર્યવાહીથી નહીં પરંતુ રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક સ્તરે પણ લડવી પડશે.
હમઝા બુરહાનના મોતની ઘટના સામાન્ય ગુનાખોરી હતી કે આતંકી ગૃપોની આંતરિક લડાઈ કે પછી કોઈ સુનિયોજિત ઓપરેશનનો ભાગ હતી તે અંગે હજુ સુધી સ્પષ્ટતા થઈ નથી. પાકિસ્તાનની તપાસ એજન્સીઓએ તપાસ શરૂ કરી હોવાનો દાવો કર્યો છે, પરંતુ અગાઉની ઘટનાઓની જેમ આ કેસમાં પણ સત્ય બહાર આવશે કે નહીં તે અંગે સવાલો ઉઠી રહ્યા છે.
વિશ્વ રાજકારણમાં આતંકવાદનો મુદ્દો આજે પણ સૌથી મોટો પડકાર છે. મધ્ય પૂર્વથી લઈને દક્ષિણ એશિયા સુધી અનેક દેશો આતંકવાદી હુમલાઓનો ભોગ બન્યા છે. ભારત લાંબા સમયથી સરહદપાર આતંકવાદનો સામનો કરી રહ્યું છે અને પુલવામા જેવા હુમલાઓએ દેશને ઊંડો ઘા આપ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં હમઝા બુરહાન જેવા વ્યક્તિના મોતને માત્ર એક ઘટના તરીકે નહીં પરંતુ આતંકવાદી નેટવર્કની બદલાતી પરિસ્થિતિના સંકેત તરીકે પણ જોવામાં આવી રહ્યું છે.
ભારતીય જનતા માટે પુલવામા હુમલો માત્ર સુરક્ષા પર હુમલો નહોતો પરંતુ દેશના આત્મસન્માન પર પ્રહાર હતો. શહીદ જવાનોની યાદ આજે પણ લોકોના મનમાં જીવંત છે. આ ઘટનાના સૂત્રધારો સામે કડક કાર્યવાહી થાય તેવી દેશવાસીઓની લાંબા સમયથી માંગ રહી છે. તેથી હમઝા બુરહાનના મોતના સમાચાર સામે આવતા ઘણા લોકોમાં ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા પણ જોવા મળી રહી છે.
આગામી દિવસોમાં આ ઘટનાને લઈને વધુ વિગતો બહાર આવી શકે છે. પાકિસ્તાનની તપાસ, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા અને ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓના ઇનપુટ બાદ આ કેસ વધુ સ્પષ્ટ બની શકે છે. પરંતુ હાલ માટે એટલું ચોક્કસ છે કે પુલવામા હુમલા સાથે જોડાયેલા એક મોટા નામનો અંત આવ્યો છે અને તેના કારણે આતંકી ગૃપોમાં ભય અને અનિશ્ચિતતા વધી છે.
દક્ષિણ એશિયાની સુરક્ષા સ્થિતિ માટે આ ઘટના ખૂબ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. આતંકવાદી નેટવર્કોની ગતિવિધિઓ, આંતરિક સંઘર્ષ અને સરહદપાર રાજકારણ વચ્ચે હવે આગામી સમયમાં શું ફેરફાર આવે છે તે જોવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ભારત આતંકવાદ સામેની પોતાની લડતને વધુ મજબૂત બનાવશે તે નિશ્ચિત માનવામાં આવે છે, જ્યારે પાકિસ્તાન પર પણ આતંકવાદી માળખાઓ સામે કાર્યવાહી કરવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધવાની શક્યતા છે.
