મારું શહેર જામનગરમાં વસ્તી ગણતરીની કામગીરીને લઈને શિક્ષકોમાં રોષ: ‘બીએલઓની ફરજ સાથે વધારાનો બોજ, વહીવટીતંત્ર ભેદભાવપૂર્ણ નીતિ અપનાવી રહ્યું છે’ — રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘના ગંભીર આક્ષેપો.

જામનગર જિલ્લામાં આગામી વસ્તી ગણતરી (જનગણના)ની કામગીરીને લઈને શિક્ષણ જગતમાં અસંતોષનો માહોલ સર્જાયો છે. રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘ દ્વારા વસ્તી ગણતરી માટે શિક્ષકોને સોંપવામાં આવેલી ફરજો અંગે અનેક ગંભીર આક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. મહાસંઘનું કહેવું છે કે હાલ મોટી સંખ્યામાં શિક્ષકો પહેલેથી જ બૂથ લેવલ ઓફિસર (BLO) તરીકે ચૂંટણી સંબંધિત જવાબદારીઓ નિભાવી રહ્યા છે, ત્યારે તેમને વસ્તી ગણતરી જેવી વિશાળ અને સમયખાઉ કામગીરી સોંપવી એ શિક્ષકો પર અન્યાય સમાન છે.

મહાસંઘના પ્રતિનિધિઓએ જણાવ્યું હતું કે શિક્ષકો શિક્ષણકાર્ય ઉપરાંત વિવિધ સરકારી યોજનાઓ અને વહીવટી જવાબદારીઓમાં સતત વ્યસ્ત રહે છે. આવા સમયે વસ્તી ગણતરીની વધારાની કામગીરી સોંપાતા શિક્ષકો બેવડા બોજ હેઠળ દબાઈ રહ્યા છે. પરિણામે શિક્ષણ કાર્ય, ચૂંટણી સંબંધિત કામગીરી અને વસ્તી ગણતરી – ત્રણેય ક્ષેત્રોમાં અસર થવાની શક્યતા ઊભી થઈ છે.

શિક્ષકો પર વધતો સરકારી કામગીરીનો બોજ

રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘના હોદ્દેદારોએ જણાવ્યું કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી શિક્ષકોને તેમના મૂળ શિક્ષણકાર્ય ઉપરાંત અનેક સરકારી કામગીરીઓ સોંપવામાં આવી રહી છે. ચૂંટણી યાદી સુધારણા, મતદાર નોંધણી, વિવિધ સર્વે, સરકારી અભિયાન, આરોગ્ય સંબંધિત ઝુંબેશો અને અન્ય વહીવટી કામગીરીઓમાં શિક્ષકોની સતત નિમણૂક કરવામાં આવે છે.

હાલમાં મોટી સંખ્યામાં શિક્ષકો BLO તરીકે ફરજ બજાવી રહ્યા છે. BLOની કામગીરી પોતે જ અત્યંત જવાબદારીભરી ગણાય છે. મતદાર યાદીનું સંશોધન, નવા મતદારોની નોંધણી, નામ કાપવા-ઉમેરવા જેવી પ્રક્રિયાઓમાં સતત મેદાની કામગીરી કરવી પડે છે. આ ઉપરાંત મતદાર યાદીને લગતી ફરિયાદો અને ચકાસણીઓનું કામ પણ શિક્ષકો જ સંભાળે છે.

આવા સમયે તેમને વસ્તી ગણતરી જેવી રાષ્ટ્રીય સ્તરની કામગીરી સોંપવામાં આવતા શિક્ષકોમાં ચિંતા વધી છે. મહાસંઘનું કહેવું છે કે એક જ વ્યક્તિને એકસાથે બે મહત્વપૂર્ણ અને સમયબદ્ધ જવાબદારીઓ સોંપવી એ વ્યવહારિક રીતે યોગ્ય નથી.

“એક વ્યક્તિ બે મોટી જવાબદારીઓ કેવી રીતે નિભાવી શકે?”

મહાસંઘના આગેવાનોનું સ્પષ્ટ કહેવું છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ એક જ સમયે બે મહત્ત્વપૂર્ણ સરકારી કામગીરીઓને સંપૂર્ણ ન્યાય આપી શકે નહીં. BLO તરીકેની કામગીરીમાં જ વારંવાર મેદાની મુલાકાતો, દસ્તાવેજોની ચકાસણી અને મતદારો સાથે સીધો સંપર્ક રાખવો પડે છે.

બીજી તરફ વસ્તી ગણતરીની કામગીરીમાં પણ ઘર-ઘર જઈને માહિતી એકત્રિત કરવી, પરિવારની વિગતો નોંધવી, વિવિધ પ્રકારના ડેટા સંકલિત કરવા અને તેને ઓનલાઈન સિસ્ટમમાં અપલોડ કરવાનું કામ સામેલ છે.

મહાસંઘના મતે બંને કામગીરીઓ સમય અને મહેનતની દ્રષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. જો શિક્ષક એક કામગીરીમાં વધુ સમય ફાળવે તો બીજી કામગીરી પ્રભાવિત થવાની સંભાવના રહે છે. પરિણામે બંને સરકારી યોજનાઓની ગુણવત્તા પર પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.

વહીવટીતંત્ર પર ભેદભાવપૂર્ણ નીતિનો આક્ષેપ

રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘે વહીવટી તંત્ર સામે ભેદભાવપૂર્ણ નીતિ અપનાવવાનો પણ ગંભીર આક્ષેપ કર્યો છે. મહાસંઘનું કહેવું છે કે વસ્તી ગણતરી જેવી મહત્ત્વપૂર્ણ કામગીરીમાં તમામ સરકારી વિભાગોના કર્મચારીઓનો સમાન હિસ્સો હોવો જોઈએ.

પરંતુ વાસ્તવિક સ્થિતિમાં કેટલાક ચોક્કસ કેડરના કર્મચારીઓને આ કામગીરીમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા હોવાનું મહાસંઘે જણાવ્યું છે. જો તમામ વિભાગોમાંથી સમાન પ્રમાણમાં કર્મચારીઓની નિમણૂક કરવામાં આવે તો કોઈ એક વર્ગ પર અતિરિક્ત બોજ ન પડે.

મહાસંઘના પ્રતિનિધિઓએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે જ્યારે અન્ય વિભાગોમાં પણ પૂરતી માનવશક્તિ ઉપલબ્ધ છે ત્યારે વારંવાર શિક્ષકોને જ આવી કામગીરીઓ માટે પસંદ કેમ કરવામાં આવે છે? આ પ્રશ્ન શિક્ષક સમાજમાં ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

વગદાર કર્મચારીઓને રાહત મળ્યાનો આક્ષેપ

આ સમગ્ર વિવાદમાં વધુ એક ગંભીર મુદ્દો સામે આવ્યો છે. મહાસંઘના જણાવ્યા મુજબ શરૂઆતમાં વસ્તી ગણતરીની કામગીરી માટે અનેક કર્મચારીઓના ઓર્ડર બહાર પાડવામાં આવ્યા હતા. જોકે પાછળથી આશરે 26 થી 30 જેટલા કર્મચારીઓના ઓર્ડર રદ કરવામાં આવ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

મહાસંઘનો આક્ષેપ છે કે આ કર્મચારીઓ પૈકી કેટલાક લોકો વગદાર અથવા લાગવગ ધરાવતા હતા. તેમના ઓર્ડર રદ થતા અન્ય સામાન્ય શિક્ષકો પર વધારાનું કામનું ભારણ આવી પડ્યું છે.

જો આ આક્ષેપો સાચા સાબિત થાય તો વહીવટી પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે. મહાસંઘે માંગ કરી છે કે કોના ઓર્ડર કયા કારણસર રદ કરવામાં આવ્યા તેની સ્પષ્ટ માહિતી જાહેર કરવી જોઈએ.

અન્ય શિક્ષકો પર વધ્યું કામનું ભારણ

જ્યારે કેટલાક કર્મચારીઓને કામગીરીમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી ત્યારે તેમની જવાબદારીઓ અન્ય શિક્ષકો વચ્ચે વહેંચવામાં આવી હોવાનું કહેવાય છે. પરિણામે અનેક શિક્ષકોને અગાઉ કરતાં વધુ વિસ્તારો અને વધુ ઘરોની જવાબદારી સોંપવામાં આવી છે.

શિક્ષકોનું કહેવું છે કે પહેલેથી જ શૈક્ષણિક કામગીરી, પરીક્ષાઓ, પરિણામો, શાળા વ્યવસ્થાપન અને BLOની ફરજો વચ્ચે સમયનું સંચાલન કરવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. હવે વસ્તી ગણતરીનું વધારાનું કામ મળતાં તેઓ ભારે દબાણ અનુભવી રહ્યા છે.

કેટલાક શિક્ષકોના જણાવ્યા અનુસાર પરિવાર અને વ્યક્તિગત જીવન માટે પણ સમય કાઢવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે.

400 થી 600 ઘરોની ગણતરીનું કામ

મહાસંઘે દાવો કર્યો છે કે કેટલાક કર્મચારીઓને 400 થી 600 જેટલા ઘરોની વસ્તી ગણતરીનું કાર્ય સોંપવામાં આવ્યું છે. આટલી મોટી સંખ્યામાં ઘરોની મુલાકાત લઈને દરેક પરિવારની વિગતો નોંધવી સરળ કાર્ય નથી.

એક ઘરની માહિતી એકત્રિત કરવામાં સરેરાશ 15 થી 30 મિનિટનો સમય લાગી શકે છે. જો 500 ઘરોનો અંદાજ લઈએ તો સમગ્ર કામગીરી માટે સેકડો કલાકોની જરૂર પડી શકે છે.

આ ઉપરાંત દરેક પરિવારની માહિતીની ચોકસાઈ જાળવવી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. વસ્તી ગણતરીમાં થતી ભૂલો ભવિષ્યની સરકારી નીતિઓ, વિકાસ યોજનાઓ અને સંસાધનોના વિતરણને અસર કરી શકે છે.

વસ્તી ગણતરીનું રાષ્ટ્રીય મહત્વ

વસ્તી ગણતરી દેશ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા છે. તેના આધારે સરકાર વિવિધ વિકાસ યોજનાઓ, આરોગ્ય સેવાઓ, શિક્ષણ વ્યવસ્થા, આવાસ યોજનાઓ અને અન્ય જાહેર નીતિઓ ઘડે છે.

વસ્તી ગણતરીના આંકડાઓથી જ કોઈ વિસ્તારમાં કેટલી શાળાઓ, હોસ્પિટલો, રસ્તાઓ અથવા અન્ય સુવિધાઓની જરૂર છે તેનો અંદાજ લગાવવામાં આવે છે. તેથી તેની ચોકસાઈ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

મહાસંઘનું કહેવું છે કે જો કામગીરીનો બોજ અસમાન રીતે વહેંચવામાં આવશે તો માહિતીની ગુણવત્તા પર પણ અસર પડી શકે છે.

શિક્ષણ કાર્ય પર અસરની ચિંતા

શિક્ષક સંગઠનોનું માનવું છે કે સરકારી કામગીરીઓના વધતા બોજથી શિક્ષણ કાર્ય પ્રભાવિત થઈ રહ્યું છે. શિક્ષકનો મુખ્ય ધ્યેય વિદ્યાર્થીઓને ગુણવત્તાસભર શિક્ષણ આપવાનો છે. પરંતુ વારંવારની બિન-શૈક્ષણિક કામગીરીઓને કારણે શિક્ષકોનો મોટો સમય અન્ય કાર્યોમાં જતો રહે છે.

જામનગરના અનેક શિક્ષકોનું કહેવું છે કે શાળાઓમાં પહેલેથી જ સ્ટાફની અછત છે. આવા સમયે શિક્ષકોને લાંબા સમય સુધી મેદાની કામગીરી માટે મોકલવામાં આવે તો વિદ્યાર્થીઓના અભ્યાસ પર સીધી અસર થાય છે.

વાલીઓમાં પણ આ મુદ્દે ચિંતા જોવા મળી રહી છે. તેઓ માને છે કે શિક્ષકોનો વધુમાં વધુ સમય વર્ગખંડમાં જ વીતવો જોઈએ.

પારદર્શક વ્યવસ્થા માટે માંગ

રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘે વહીવટી તંત્ર સમક્ષ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ માંગણીઓ પણ મૂકી છે. તેમાં કામગીરીનું સમાન વિતરણ, તમામ વિભાગોના કર્મચારીઓનો સમાવેશ, ઓર્ડર રદ કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને શિક્ષકો પર વધારાનો બોજ ઘટાડવા જેવા મુદ્દાઓ સામેલ છે.

મહાસંઘનું કહેવું છે કે જો વસ્તી ગણતરીની કામગીરી માટે વધુ કર્મચારીઓ જોડવામાં આવે તો કોઈ એક વ્યક્તિ પર અતિરિક્ત દબાણ નહીં આવે અને કામગીરી પણ વધુ અસરકારક રીતે પૂર્ણ થઈ શકશે.

શિક્ષક સમાજમાં વધી રહેલી નારાજગી

આ સમગ્ર મુદ્દાને લઈને શિક્ષક સમાજમાં નારાજગી વધી રહી છે. અનેક શિક્ષકો માને છે કે તેઓ સરકારી તંત્રના સૌથી સરળતાથી ઉપલબ્ધ માનવ સંસાધન બની ગયા છે અને દરેક પ્રકારની કામગીરી માટે તેમની જ પસંદગી કરવામાં આવે છે.

શિક્ષકોનું કહેવું છે કે તેઓ રાષ્ટ્રીય અને સામાજિક જવાબદારીઓથી ભાગતા નથી, પરંતુ કામગીરીનું યોગ્ય આયોજન અને સમાન વિતરણ જરૂરી છે.

વહીવટીતંત્ર શું કહે છે?

આક્ષેપો સામે વહીવટીતંત્ર તરફથી સત્તાવાર પ્રતિસાદની રાહ જોવાઈ રહી છે. જો કે સરકારી સૂત્રોનું કહેવું છે કે વસ્તી ગણતરી જેવી રાષ્ટ્રીય કામગીરી માટે ઉપલબ્ધ માનવશક્તિનો ઉપયોગ નિયમો મુજબ કરવામાં આવે છે.

તંત્રનું કહેવું હોઈ શકે છે કે કામગીરીનું આયોજન વહીવટી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવ્યું છે. જોકે શિક્ષક સંગઠનો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો હવે જાહેર ચર્ચાનો વિષય બની ગયા છે.

નિષ્કર્ષ

જામનગરમાં વસ્તી ગણતરીની કામગીરીને લઈને ઉભો થયેલો વિવાદ માત્ર કર્મચારીઓની નિમણૂકનો મુદ્દો નથી, પરંતુ સરકારી કામગીરીના વિતરણ, શિક્ષકો પર વધતા બોજ અને વહીવટી પારદર્શિતા સાથે પણ જોડાયેલો છે. રાષ્ટ્રીય શૈક્ષણિક મહાસંઘ દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્ષેપોએ અનેક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. BLO તરીકે પહેલેથી ફરજ બજાવતા શિક્ષકોને વસ્તી ગણતરીની વધારાની જવાબદારી આપવી, કેટલાક કર્મચારીઓને કામગીરીમાંથી મુક્તિ મળ્યાના આક્ષેપો, 400 થી 600 ઘરોની ગણતરીનું ભારણ અને ભેદભાવપૂર્ણ નીતિના આરોપો હવે ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે.

આગામી દિવસોમાં વહીવટીતંત્ર આ મુદ્દે શું સ્પષ્ટતા કરે છે અને શિક્ષક સંગઠનોની માંગણીઓ પર શું નિર્ણય લેવાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. કારણ કે વસ્તી ગણતરી જેવી રાષ્ટ્રીય મહત્વની કામગીરી સફળ બનાવવા માટે કર્મચારીઓનો વિશ્વાસ, પારદર્શક વ્યવસ્થા અને સમાન જવાબદારીનું વિતરણ અત્યંત જરૂરી માનવામાં આવે છે.