ઈન્ડિયા 3 જૂન 1947: જ્યારે ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલાનો લેવાયો ઐતિહાસિક નિર્ણય, બદલાઈ ગયો 34 કરોડ લોકોનો ઇતિહાસ

ભારતના ઇતિહાસમાં કેટલીક તારીખો એવી છે જેણે દેશનું ભવિષ્ય સદીઓ માટે બદલી નાખ્યું. 3 જૂન 1947 એવી જ એક ઐતિહાસિક તારીખ છે. આ દિવસ માત્ર એક રાજકીય નિર્ણયનો દિવસ નહોતો, પરંતુ લાખો લોકોના જીવન, તેમની ઓળખ, તેમની જમીન અને તેમના ભવિષ્યને અસર કરનારો દિવસ હતો. આ દિવસે બ્રિટિશ શાસકોએ સત્તાવાર રીતે એવી યોજનાની જાહેરાત કરી હતી, જેના આધારે બ્રિટિશ ભારતનું વિભાજન થઈને બે અલગ દેશો – ભારત અને પાકિસ્તાન – અસ્તિત્વમાં આવવાના હતા.

સ્વતંત્રતા નજીક હતી, પરંતુ એકતા મુશ્કેલ બની રહી હતી

1947ની શરૂઆત સુધીમાં બ્રિટિશ સરકાર સ્પષ્ટ કરી ચૂકી હતી કે હવે ભારત પર લાંબા સમય સુધી શાસન ચાલુ રાખવું શક્ય નથી. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી બ્રિટનની આર્થિક અને રાજકીય સ્થિતિ નબળી પડી હતી. બીજી તરફ ભારતમાં સ્વતંત્રતા આંદોલન જોર પકડી ચૂક્યું હતું.

પરંતુ એક મોટો પ્રશ્ન હજુ પણ ઉકેલાયો ન હતો – દેશ એક રહેશે કે બે ભાગમાં વહેંચાશે?

એક તરફ કોંગ્રેસ અખંડ ભારતની વાત કરતી હતી, જ્યારે બીજી તરફ મુસ્લિમ લીગના નેતા Muhammad Ali Jinnah અલગ મુસ્લિમ રાષ્ટ્રની માંગ પર અડગ હતા. 1946 અને 1947 દરમિયાન અનેક સ્થળોએ થયેલા કોમી રમખાણોએ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બનાવી દીધી હતી.

લોર્ડ માઉન્ટબેટનનું ભારત આગમન

માર્ચ 1947માં Lord Louis Mountbatten ભારતના છેલ્લા વાઇસરોય તરીકે આવ્યા હતા. બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા તેમને સત્તા હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી.

માઉન્ટબેટને ભારતના તમામ મુખ્ય રાજકીય નેતાઓ સાથે અનેક બેઠકો યોજી હતી. તેમણે કોંગ્રેસ, મુસ્લિમ લીગ અને શીખ નેતાઓ સાથે ચર્ચાઓ કરીને એક એવી યોજના તૈયાર કરી જે અંતે "માઉન્ટબેટન પ્લાન" તરીકે જાણીતી બની.

2 જૂન 1947: નિર્ણાયક બેઠક

ભાગલાની જાહેરાતના એક દિવસ પહેલાં એટલે કે 2 જૂન 1947ના રોજ દિલ્હીમાં એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં ભારતના ભવિષ્યનો નિર્ણય કરનારા મુખ્ય નેતાઓ હાજર રહ્યા હતા.

કોંગ્રેસ તરફથી:

• Jawaharlal Nehru
• Vallabhbhai Patel
• J. B. Kripalani

મુસ્લિમ લીગ તરફથી:

• Muhammad Ali Jinnah
• Liaquat Ali Khan
• Abdur Rab Nishtar

શીખ સમુદાય તરફથી:

• Baldev Singh

આ બેઠકમાં બ્રિટિશ ભારતના વિભાજનની અંતિમ રૂપરેખા પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

કોંગ્રેસ અને શીખ નેતાઓએ આપી મંજૂરી

દેશમાં વધી રહેલા કોમી તણાવ અને હિંસાની પરિસ્થિતિને જોતા કોંગ્રેસના નેતાઓએ ભારે મનથી ભાગલાની યોજનાને સ્વીકારી હતી. ઘણા કોંગ્રેસી નેતાઓ અખંડ ભારતના સમર્થક હતા, પરંતુ તેમને લાગતું હતું કે જો ભાગલો નહીં થાય તો દેશવ્યાપી ગૃહયુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.

શીખ નેતાઓએ પણ પોતાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી કારણ કે પંજાબનું વિભાજન તેમના માટે સૌથી મોટો પડકાર બનવાનું હતું. તેમ છતાં અંતે તેમણે પણ યોજનાને સમર્થન આપ્યું.

ઝીણાનો અંતિમ વિરોધ

જ્યારે મોટાભાગના નેતાઓ યોજના સ્વીકારવા તૈયાર થઈ ગયા હતા ત્યારે મોહમ્મદ અલી ઝીણા હજુ પણ કેટલીક બાબતોને લઈને અનિશ્ચિત હતા. તેમણે તરત જ અંતિમ મંજૂરી આપવાના બદલે મુસ્લિમ લીગ કાઉન્સિલની મંજૂરી લેવાની વાત કરી હતી.

માઉન્ટબેટનને ભય હતો કે જો આ તબક્કે વિલંબ થશે તો સમગ્ર પ્રક્રિયા અટકી શકે છે. તેથી તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે હવે વધુ વિલંબ શક્ય નથી.

ઇતિહાસકારોના વર્ણન મુજબ લાંબી ચર્ચાઓ અને દબાણ બાદ આખરે ઝીણાએ પણ યોજનાને મંજૂરી આપી હતી.

3 જૂન 1947: ઐતિહાસિક જાહેરાત

3 જૂન 1947ના રોજ બ્રિટિશ સરકાર, લોર્ડ માઉન્ટબેટન, જવાહરલાલ નેહરુ, મોહમ્મદ અલી ઝીણા અને બલદેવ સિંહે રેડિયો પ્રસારણ દ્વારા જનતાને આ ઐતિહાસિક નિર્ણયની માહિતી આપી હતી.

આ યોજનામાં મુખ્યત્વે નીચેના મુદ્દાઓ સામેલ હતા:

• બ્રિટિશ ભારતનું વિભાજન કરવામાં આવશે.
• ભારત અને પાકિસ્તાન નામના બે અલગ ડોમિનિયન બનાવવામાં આવશે.
• પંજાબ અને બંગાળના વિભાજન માટે અલગ પ્રક્રિયા હાથ ધરાશે.
• જનપ્રતિનિધિઓના મત દ્વારા કેટલાક વિસ્તારોનું ભવિષ્ય નક્કી કરવામાં આવશે.
• સત્તા હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરવામાં આવશે.

આ જાહેરાત સાથે જ ભારતના ભાગલા લગભગ નિશ્ચિત બની ગયા હતા.

34 કરોડ લોકોના ભવિષ્યનો નિર્ણય

તે સમયે બ્રિટિશ ભારતની વસ્તી અંદાજે 34 કરોડ હતી. 3 જૂનના નિર્ણયે આ તમામ લોકોના ભવિષ્યને સીધી અસર કરી હતી.

કરોડો લોકો માટે પ્રશ્ન ઉભો થયો:

• તેઓ કયા દેશમાં રહેશે?
• તેમની મિલકતનું શું થશે?
• તેઓને સ્થળાંતર કરવું પડશે કે નહીં?
• તેમની સુરક્ષા કોણ કરશે?

આ પ્રશ્નોના જવાબ આગામી મહિનાઓમાં દેશના ઇતિહાસની સૌથી મોટી માનવીય દુર્ઘટનાઓમાંથી એક રૂપે સામે આવ્યા.

વિશ્વનું સૌથી મોટું સ્થળાંતર

ભાગલાની જાહેરાત બાદ લાખો હિન્દુ, શીખ અને મુસ્લિમ પરિવારોને પોતાના ઘર છોડવા પડ્યા હતા.

અંદાજે 1.4 કરોડથી વધુ લોકોએ સરહદ પાર સ્થળાંતર કર્યું હતું. લાખો લોકો શરણાર્થી બન્યા અને કોમી હિંસામાં અસંખ્ય લોકોના જીવ ગયા.

ટ્રેનો, રસ્તાઓ અને સરહદો પર માનવ ઇતિહાસના સૌથી મોટા સ્થળાંતરોમાંનું એક દૃશ્ય જોવા મળ્યું હતું.

15 ઓગસ્ટે મળ્યું સ્વાતંત્ર્ય

3 જૂનની જાહેરાત બાદ સત્તા હસ્તાંતરણની પ્રક્રિયા ઝડપી બની. આખરે 14 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ પાકિસ્તાન અને 15 ઓગસ્ટ 1947ના રોજ ભારત સ્વતંત્ર દેશ તરીકે અસ્તિત્વમાં આવ્યા.

એક તરફ સ્વાતંત્ર્યનો આનંદ હતો, તો બીજી તરફ ભાગલાની પીડા પણ હતી.

ઇતિહાસનો સૌથી કઠિન નિર્ણય

આજે 3 જૂન 1947ને યાદ કરવામાં આવે ત્યારે તેને માત્ર રાજકીય નિર્ણય તરીકે જોવો પૂરતો નથી. આ દિવસ એ દિવસ હતો જ્યારે બ્રિટિશ ભારતના નકશાને કાયમ માટે બદલી નાખવામાં આવ્યો હતો.

આ નિર્ણયે બે નવા દેશોને જન્મ આપ્યો, પરંતુ સાથે જ લાખો પરિવારોને વિખેરી નાખ્યા. સ્વાતંત્ર્યનો માર્ગ ખુલ્યો, પરંતુ તેની કિંમત ભાગલા, હિંસા અને માનવીય દુઃખના સ્વરૂપમાં ચૂકવવી પડી.

ભારત અને પાકિસ્તાનના ઇતિહાસમાં 3 જૂન 1947 હંમેશા એવી તારીખ તરીકે યાદ રહેશે, જ્યારે એક જ ભૂમિ પર વસતા કરોડો લોકોનું ભવિષ્ય નવી દિશામાં વળી ગયું હતું.