આંતરરાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા: ભારતે 2025માં સંરક્ષણ ક્ષેત્રે કર્યો રેકોર્ડબ્રેક ખર્ચ, વિશ્વનો પાંચમો સૌથી મોટો લશ્કરી ખર્ચ કરનાર દેશ બન્યો.
નવી દિલ્હી, તા. 10 : વૈશ્વિક સ્તરે વધતા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ, સરહદી પડકારો, આતંકવાદના જોખમો અને આધુનિક યુદ્ધની બદલાતી વ્યાખ્યાઓ વચ્ચે ભારતે પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ઐતિહાસિક રોકાણ કર્યું છે. વિશ્વભરમાં લશ્કરી ખર્ચ, શસ્ત્ર નિયંત્રણ અને સુરક્ષા સંબંધિત માહિતી માટે જાણીતી સ્વીડનની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા SIPRI (સ્ટોકહોમ ઇન્ટરનેશનલ પીસ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ) દ્વારા જાહેર કરાયેલા તાજેતરના અહેવાલ મુજબ ભારતે વર્ષ 2025 દરમિયાન સંરક્ષણ અને લશ્કરી આધુનિકીકરણ પાછળ અંદાજે 69.2 બિલિયન ડોલર (લગભગ 6921 કરોડ ડોલર નહીં, પરંતુ 69.2 અબજ ડોલર)નો ખર્ચ કર્યો છે. આ ખર્ચ ભારતને વિશ્વના સૌથી વધુ લશ્કરી ખર્ચ કરનારા દેશોની યાદીમાં પાંચમા ક્રમે પહોંચાડે છે.
SIPRIના વાર્ષિક યરબુક-2026 અહેવાલ મુજબ ભારતનો સંરક્ષણ ખર્ચ 2024ની સરખામણીએ 8.9 ટકા વધ્યો છે. આ વધારો માત્ર આંકડાકીય નથી, પરંતુ ભારતના સંરક્ષણ માળખામાં ચાલી રહેલા વ્યાપક પરિવર્તન અને આધુનિકીકરણની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવે છે. ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી પોતાની સેનાને આધુનિક ટેકનોલોજી, અદ્યતન મિસાઇલ સિસ્ટમો, સ્વદેશી શસ્ત્રો, ડ્રોન ટેકનોલોજી, સાયબર સુરક્ષા અને અવકાશ આધારિત સંરક્ષણ ક્ષમતાઓથી સજ્જ બનાવવાના પ્રયાસો કરી રહ્યું છે.
વિશ્વની સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં ઝડપથી બદલાતા પરિબળો વચ્ચે ભારત માટે સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો કરવો વ્યૂહાત્મક રીતે અનિવાર્ય બન્યો છે. ઉત્તર તરફ ચીન સાથે લાંબી સરહદ, પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન તરફથી સતત પડકારો અને હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્રમાં વધી રહેલી ભૂરાજકીય સ્પર્ધાને ધ્યાનમાં લેતા ભારત પોતાની સૈન્ય ક્ષમતાઓને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
SIPRIના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે 2025 દરમિયાન સમગ્ર વિશ્વમાં લશ્કરી ખર્ચે નવો રેકોર્ડ સ્થાપ્યો છે. વૈશ્વિક સ્તરે દેશોએ મળીને અંદાજે 2.9 ટ્રિલિયન ડોલરથી વધુ રકમ સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ખર્ચી છે. આ વિશ્વના કુલ GDPના લગભગ 2.5 ટકા જેટલો ભાગ છે અને SIPRIના ઇતિહાસમાં અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો લશ્કરી ખર્ચ ગણાય છે. નોંધનીય બાબત એ છે કે સતત 11મા વર્ષે વૈશ્વિક સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારો નોંધાયો છે, જે વિશ્વભરમાં વધતા તણાવ અને સુરક્ષા પડકારોની સ્પષ્ટ નિશાની માનવામાં આવે છે.
અહેવાલ અનુસાર વિશ્વમાં સૌથી વધુ લશ્કરી ખર્ચ કરનાર દેશ તરીકે અમેરિકા હજુ પણ પ્રથમ સ્થાને છે. અમેરિકાએ 2025 દરમિયાન અંદાજે 997 બિલિયન ડોલર જેટલો ખર્ચ કર્યો હતો, જે વૈશ્વિક લશ્કરી ખર્ચના લગભગ એક તૃતીયાંશ જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે. જોકે, અગાઉના વર્ષની તુલનામાં અમેરિકાના ખર્ચમાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો છે.
બીજા ક્રમે ચીન છે, જેણે પોતાના સૈન્ય અને સંરક્ષણ માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે અંદાજે 339 બિલિયન ડોલરનો ખર્ચ કર્યો છે. ચીન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી પોતાની સૈન્ય શક્તિમાં સતત વધારો કરી રહ્યું છે અને એશિયા-પ્રશાંત ક્ષેત્રમાં પોતાનું પ્રભુત્વ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
ત્રીજા ક્રમે રશિયા છે, જેણે યુક્રેન યુદ્ધ અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના વધતા તણાવ વચ્ચે અંદાજે 190 બિલિયન ડોલરનો ખર્ચ કર્યો છે. જ્યારે જર્મની ઝડપથી વધતા લશ્કરી બજેટના કારણે ચોથા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. ભારત પાંચમા ક્રમે સ્થાન મેળવવામાં સફળ રહ્યું છે, જે તેની વધતી વ્યૂહાત્મક ક્ષમતા અને સુરક્ષા પ્રાથમિકતાઓને દર્શાવે છે.
SIPRIના અહેવાલમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે 2025 દરમિયાન સર્જાયેલી ગંભીર લશ્કરી કટોકટીનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ મુજબ 7 મેથી 10 મે 2025 દરમિયાન બંને દેશો વચ્ચે સરહદ પર ભારે તણાવ અને ગોળીબારની ઘટનાઓ બની હતી. SIPRIએ આ પરિસ્થિતિને દક્ષિણ એશિયાના તાજેતરના ઇતિહાસની સૌથી ગંભીર લશ્કરી કટોકટીઓમાંની એક ગણાવી છે.
અહેવાલમાં એવો દાવો પણ કરવામાં આવ્યો છે કે આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતે પાકિસ્તાનના કેટલાક વ્યૂહાત્મક હવાઈ અને મિસાઇલ સંબંધિત ઠેકાણાઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. જોકે, બંને દેશોએ અંતે સંયમ દાખવતા પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બનતી અટકાવી હતી. SIPRIનું માનવું છે કે બંને દેશો પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા હોવાથી તણાવ વધે તો સમગ્ર વિસ્તાર માટે ગંભીર પરિણામો સર્જાઈ શકે છે.
આ અહેવાલનો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો સાયબર યુદ્ધ સાથે પણ જોડાયેલો છે. SIPRI મુજબ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના આ તણાવ દરમિયાન પહેલીવાર ખુલ્લેઆમ સાયબર હુમલાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આધુનિક યુદ્ધ હવે માત્ર જમીન, સમુદ્ર અને હવાઈ મોરચા સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું, પરંતુ સાયબર સ્પેસ પણ યુદ્ધનું મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્ર બની ગયું છે. બંને દેશો દ્વારા ડિજિટલ માળખાઓને નિશાન બનાવવાના પ્રયાસોએ ભવિષ્યના યુદ્ધના સ્વરૂપ અંગે નવી ચિંતાઓ ઊભી કરી છે.
અહેવાલમાં વિશ્વના પરમાણુ શસ્ત્રોની સ્થિતિ અંગે પણ વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે. જાન્યુઆરી 2026 સુધીના અંદાજ મુજબ વિશ્વના નવ પરમાણુ શક્તિ ધરાવતા દેશો – અમેરિકા, રશિયા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, ચીન, ભારત, પાકિસ્તાન, ઉત્તર કોરિયા અને ઇઝરાયલ – પાસે મળીને અંદાજે 12,187 પરમાણુ શસ્ત્રો છે.
જોકે કુલ સંખ્યામાં થોડો ઘટાડો જોવા મળે છે, પરંતુ SIPRI ચેતવણી આપે છે કે આ ઘટાડો માત્ર અમેરિકા અને રશિયા દ્વારા જૂના અને નિવૃત્ત પરમાણુ શસ્ત્રોના નિકાલને કારણે છે. હકીકતમાં મોટા ભાગના દેશો પોતાના પરમાણુ શસ્ત્રાગારોનું આધુનિકીકરણ કરી રહ્યા છે અને નવી પેઢીના પરમાણુ હથિયારો વિકસાવી રહ્યા છે.
ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં ભારત પાસે અંદાજે 190 પરમાણુ શસ્ત્રો હોવાનો અંદાજ છે. ભારત ઝડપથી લાંબા અંતરની મિસાઇલ ક્ષમતાઓ વિકસાવી રહ્યું છે, જે સમગ્ર ચીન સુધી પહોંચવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. અગ્નિ શ્રેણીની મિસાઇલો, બેલિસ્ટિક મિસાઇલ ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને સમુદ્ર આધારિત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાઓ ભારતના વ્યૂહાત્મક માળખાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહી છે.
ભારતની પરમાણુ નીતિ મુખ્યત્વે “નો ફર્સ્ટ યુઝ” સિદ્ધાંત પર આધારિત છે, એટલે કે ભારત પરમાણુ હુમલો પહેલા નહીં કરે, પરંતુ જો તેના પર પરમાણુ હુમલો થાય તો તેનો જવાબ આપશે. તેમ છતાં ભારત પોતાના પ્રતિરોધક માળખાને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સતત રોકાણ કરી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન અંગે અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે તેની પાસે અંદાજે 170 પરમાણુ શસ્ત્રો છે. પાકિસ્તાન નવી મિસાઇલ સિસ્ટમો, ટૂંકા અને મધ્યમ અંતરની બેલિસ્ટિક મિસાઇલો તેમજ પરમાણુ સામગ્રીના ભંડારને ઝડપથી વધારી રહ્યું છે. SIPRIનું અનુમાન છે કે આગામી દાયકામાં પાકિસ્તાનના પરમાણુ શસ્ત્રાગારમાં વધુ વધારો થઈ શકે છે.
વિશ્વભરમાં વધતા લશ્કરી ખર્ચને લઈને SIPRIએ ચિંતા પણ વ્યક્ત કરી છે. અહેવાલ અનુસાર આજે પરમાણુ શસ્ત્રો માત્ર સુરક્ષાનું સાધન નથી રહ્યા, પરંતુ ઘણી રાષ્ટ્રશક્તિઓ માટે પ્રતિષ્ઠા અને પ્રભાવનું પ્રતિક બની ગયા છે. આ વલણના કારણે ભવિષ્યમાં ગેરસમજ, અકસ્માત અથવા ખોટા નિર્ણયના કારણે પરમાણુ સંઘર્ષનું જોખમ વધી શકે છે.
અહેવાલમાં શસ્ત્ર આયાત અને ખરીદી અંગે પણ રસપ્રદ માહિતી આપવામાં આવી છે. SIPRIના આંકડા અનુસાર 2021થી 2025 વચ્ચે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા શસ્ત્ર આયાતકાર દેશોમાં સામેલ રહ્યું છે. ભારત ઉપરાંત યુક્રેન, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને પાકિસ્તાન પણ ટોચના શસ્ત્ર ખરીદદારોમાં સામેલ છે. આ પાંચ દેશો મળીને વૈશ્વિક શસ્ત્ર આયાતના આશરે 35 ટકા હિસ્સા માટે જવાબદાર છે.
ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી “આત્મનિર્ભર ભારત” અભિયાન હેઠળ સ્વદેશી સંરક્ષણ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યું છે. તેજસ લડાકુ વિમાન, અર્જુન ટેન્ક, પિનાકા રૉકેટ સિસ્ટમ, બ્રહ્મોસ મિસાઇલ, આકાશ એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ અને વિવિધ ડ્રોન પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા ભારત આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. તેમ છતાં કેટલીક અદ્યતન ટેકનોલોજી માટે હજુ પણ વિદેશી ખરીદી જરૂરી બની રહે છે.
વિશ્વમાં વધી રહેલા યુદ્ધો, રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષ, મધ્યપૂર્વમાં તણાવ, દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં સ્પર્ધા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં બદલાતી વ્યૂહાત્મક પરિસ્થિતિ વચ્ચે ભારતનો વધતો સંરક્ષણ ખર્ચ માત્ર આંકડો નથી, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, વ્યૂહાત્મક સ્વતંત્રતા અને ભવિષ્યની તૈયારીનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
SIPRIના અહેવાલે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આગામી વર્ષોમાં વિશ્વ વધુ સૈન્યીકરણ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત પોતાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતોને સુરક્ષિત રાખવા માટે સશક્ત સૈન્ય, આધુનિક ટેકનોલોજી અને મજબૂત પરમાણુ પ્રતિરોધક ક્ષમતાઓના વિકાસ પર સતત ભાર મૂકી રહ્યું છે. વિશ્વના પાંચમા સૌથી મોટા લશ્કરી ખર્ચ કરનાર દેશ તરીકે ભારતની સ્થિતિ એ દર્શાવે છે કે તે માત્ર પ્રાદેશિક શક્તિ જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં પણ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
