આંતરરાષ્ટ્રીય હોર્મુઝની ખાડીમાં તણાવ પછી અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ, દોહામાં હાઈ-લેવલ બેઠકથી વૈશ્વિક નજર પશ્ચિમ એશિયા પર

પશ્ચિમ એશિયામાં છેલ્લા કેટલાક અઠવાડિયાથી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સર્જાયેલા ગંભીર સૈન્ય તણાવમાં હાલ પૂરતી રાહત જોવા મળી છે. હોર્મુઝની ખાડી નજીક બંને દેશો વચ્ચે થયેલા પરસ્પર હુમલાઓ, મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાની ધમકીઓ તેમજ નૌકાદળોની વધેલી તૈનાતીને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ચિંતા ફેલાઈ હતી. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ તેલ પરિવહન માર્ગોમાં ગણાતી હોર્મુઝની ખાડીમાં વધતા તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં પણ ભારે અસ્થિરતા સર્જાઈ હતી. જોકે હવે બંને દેશોએ અસ્થાયી રીતે તમામ પ્રકારની સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવા પર સહમતિ દર્શાવી છે, જેથી વાતચીત માટે અનુકૂળ વાતાવરણ તૈયાર થઈ શકે. આ યુદ્ધવિરામને કાયમી શાંતિમાં પરિવર્તિત કરવાનો પ્રયાસ હવે રાજદ્વારી મંચ પર શરૂ થયો છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ સમજૂતી ખૂબ જ નાજુક છે અને કોઈપણ નાની ઘટના ફરીથી સમગ્ર વિસ્તારને યુદ્ધ તરફ ધકેલી શકે છે.

આ નાજુક શાંતિ સમજૂતીને આગળ વધારવા માટે મંગળવારે કતારની રાજધાની દોહામાં અમેરિકા અને ઈરાનના ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાનાર છે. શરૂઆતમાં આ બેઠક સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં પરમાણુ કાર્યક્રમ અને પ્રતિબંધો સંબંધિત મુદ્દાઓ પર યોજાવાની હતી, પરંતુ હાલની ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને એજન્ડામાં મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હવે બેઠકનું મુખ્ય કેન્દ્ર હોર્મુઝની ખાડીમાં સુરક્ષા, જહાજોની અવરજવર, સૈન્ય ગતિવિધિઓ અને સંભવિત અથડામણોને રોકવાના ઉપાયો રહેશે. કતાર લાંબા સમયથી પશ્ચિમ એશિયાના વિવિધ વિવાદોમાં મધ્યસ્થીની ભૂમિકા ભજવતું આવ્યું છે અને બંને દેશો સાથે તેના સારા રાજદ્વારી સંબંધોને કારણે દોહાને આ બેઠક માટે યોગ્ય સ્થળ માનવામાં આવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને આશા છે કે આ બેઠક તણાવ ઘટાડવા માટે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.

તાજેતરના વિવાદનું મુખ્ય કારણ ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝની ખાડીમાંથી પસાર થતા કોમર્શિયલ જહાજોના સંકલન અને સુરક્ષા સંબંધિત નવી શરતો મૂકવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે તેના દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં પસાર થતા જહાજોએ નવી માર્ગદર્શિકાઓનું પાલન કરવું જોઈએ અને કેટલીક સ્થિતિમાં સ્થાનિક સત્તાવાળાઓ સાથે સંકલન કરવું જરૂરી રહેશે. બીજી તરફ અમેરિકા આ માંગને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોની સ્વતંત્ર અવરજવર સામેનું પગલું ગણાવી રહ્યું છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે હોર્મુઝની ખાડી વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે અને અહીં કોઈપણ પ્રકારના વધારાના નિયંત્રણો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાની ભાવનાને અસર કરી શકે છે. આ મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે ઊભી થયેલી મડાગાંઠે સૈન્ય તણાવને વધુ ગંભીર બનાવ્યો હતો.

હોર્મુઝની ખાડીનું વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અત્યંત મહત્વનું સ્થાન છે. વિશ્વના કુલ કાચા તેલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસનો મોટો હિસ્સો દરરોજ આ જ દરિયાઈ માર્ગ મારફતે વિવિધ દેશોમાં પહોંચે છે. ખાસ કરીને એશિયાના ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા મોટા ઊર્જા આયાતકાર દેશો માટે આ માર્ગ જીવનદોરી સમાન છે. જો અહીં લાંબા સમય સુધી તણાવ યથાવત રહે અથવા જહાજોની અવરજવર ખોરવાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવી શકે છે. તેની સીધી અસર પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ, પરિવહન ખર્ચ, મોંઘવારી અને વૈશ્વિક વેપાર પર પડી શકે છે. એટલા માટે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન જ નહીં પરંતુ યુરોપિયન દેશો, ગલ્ફ રાષ્ટ્રો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સહિતના અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો પણ પરિસ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે.

દોહામાં યોજાનારી બેઠક દરમિયાન માત્ર સૈન્ય કાર્યવાહી રોકવાની વાત જ નહીં પરંતુ ભવિષ્યમાં આવી પરિસ્થિતિ ફરીથી ઊભી ન થાય તે માટે વિશ્વાસ નિર્માણના પગલાં અંગે પણ ચર્ચા થવાની સંભાવના છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર દરિયાઈ સંચાર વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવવી, ગેરસમજ દૂર કરવા માટે સીધી હોટલાઈન સ્થાપિત કરવી, જહાજોની સુરક્ષા માટે પારદર્શક પ્રોટોકોલ તૈયાર કરવો અને આકસ્મિક અથડામણોને અટકાવવા માટે સંયુક્ત સંકલન મિકેનિઝમ જેવા મુદ્દાઓ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહી શકે છે. જો આ મુદ્દાઓ પર પ્રાથમિક સહમતિ બને તો બંને દેશો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા અવિશ્વાસમાં થોડો ઘટાડો થઈ શકે છે. જોકે બંને પક્ષોના રાજકીય અને સુરક્ષા હિતો એકબીજાથી ઘણાં અલગ હોવાથી કોઈ વ્યાપક સમજૂતી સુધી પહોંચવું સરળ નહીં હોય.

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે અમેરિકા અને ઈરાન બંને હાલ સીધા અને લાંબા ગાળાના યુદ્ધથી બચવા માંગે છે. એક તરફ અમેરિકા પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા જાળવવા અને વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠાને સુરક્ષિત રાખવા માંગે છે, જ્યારે બીજી તરફ ઈરાન આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વચ્ચે પોતાના વ્યૂહાત્મક હિતો અને પ્રાદેશિક પ્રભાવને જાળવી રાખવા ઈચ્છે છે. બંને દેશો જાણે છે કે સંપૂર્ણ સૈન્ય સંઘર્ષ માત્ર તેમને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર પશ્ચિમ એશિયાને અસ્થિર બનાવી શકે છે. ગલ્ફ ક્ષેત્રના અન્ય દેશો, વૈશ્વિક નૌકાવ્યવહાર, ઊર્જા બજાર અને આંતરરાષ્ટ્રીય અર્થતંત્ર પર તેની ગંભીર અસર પડી શકે છે. તેથી હાલની અસ્થાયી શાંતિને બંને દેશો માટે રાજદ્વારી ઉકેલ શોધવાની એક મહત્વપૂર્ણ તક તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.

આગામી દિવસોમાં દોહામાં યોજાનારી બેઠકના પરિણામો પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે. જો આ ચર્ચાઓ સફળ રહે અને બંને દેશો હોર્મુઝની ખાડીમાં તણાવ ઘટાડવા માટે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા અને વિશ્વાસપાત્ર વ્યવસ્થા પર સહમત થાય, તો પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થિરતા તરફ મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે. પરંતુ જો ચર્ચા નિષ્ફળ જાય અથવા ફરી કોઈ ઉશ્કેરણીજનક ઘટના બને, તો અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ તૂટી શકે છે અને સમગ્ર વિસ્તાર ફરીથી સૈન્ય ટકરાવની આગમાં ધકેલાઈ શકે છે. હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની સૌથી મોટી આશા એ છે કે રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ થાય, હોર્મુઝની ખાડીમાં શાંતિ જળવાઈ રહે અને વૈશ્વિક વેપાર તથા ઊર્જા પુરવઠા પર કોઈ નવી અનિશ્ચિતતા ઊભી ન થાય. તેથી દોહાની આ બેઠક માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતા માટે પણ અત્યંત નિર્ણાયક માનવામાં આવી રહી છે.