ઈન્ડિયા હવે ભારતમાં આવશે પ્લાસ્ટિકની નોટો? RBI ફરી સક્રિય બન્યું, ટૂંક સમયમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ થવાની શક્યતા

ભારતમાં ચલણી નોટોને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ બદલાવની ચર્ચા ફરી તેજ બની છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ફરી એકવાર પોલિમર એટલે કે પ્લાસ્ટિક બેંકનોટ્સ રજૂ કરવાની પોતાની જૂની યોજના પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. વધતી જતી રોકડની માંગ, નોટોના છાપકામમાં વધી રહેલો ખર્ચ અને કાગળની નોટોની મર્યાદિત આયુષ્યને ધ્યાનમાં રાખીને RBI ટૂંક સમયમાં પોલિમર નોટ્સના પાયલોટ પ્રોજેક્ટને અમલમાં મૂકી શકે છે.

જો આ યોજના સફળ થશે તો ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થામાં એક મોટો પરિવર્તન જોવા મળી શકે છે. વિશ્વના અનેક દેશોમાં વર્ષોથી ઉપયોગમાં લેવાતી પોલિમર નોટ્સ હવે ભારતમાં પણ જોવા મળી શકે છે.

શા માટે જરૂરી બની રહી છે પોલિમર નોટ્સ?

ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ્સનો વ્યાપ સતત વધી રહ્યો હોવા છતાં રોકડની માંગમાં પણ સતત વધારો નોંધાઈ રહ્યો છે. દર વર્ષે કરોડો નવી નોટો છાપવી પડે છે અને જૂની તથા ફાટેલી નોટોને ચલણમાંથી બહાર કરવી પડે છે.

કાગળની નોટો સતત હાથ બદલતી હોવાથી તે ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે, ફાટી જાય છે અથવા ગંદી થઈ જાય છે. જેના કારણે RBIને વારંવાર નવી નોટો છાપવી પડે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન કરન્સી છાપવાનો ખર્ચ વધીને અંદાજે ₹6,372.8 કરોડ સુધી પહોંચી ગયો હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. આ ખર્ચ ઘટાડવા માટે પોલિમર નોટ્સ એક અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.

પોલિમર નોટ્સ શું છે?

પોલિમર નોટ્સ ખાસ પ્રકારની પ્લાસ્ટિક ફિલ્મમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તેને બાય-એક્સિયલી ઓરિએન્ટેડ પોલીપ્રોપીલીન (BOPP) ફિલ્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આ સામગ્રી સામાન્ય કાગળ કરતાં વધુ મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તેવી હોય છે. તેથી આવી નોટો વારંવાર બદલવાની જરૂર પડતી નથી.

કાગળની નોટ કરતાં અનેકગણી વધુ ટકાઉ

વિશેષજ્ઞોના જણાવ્યા અનુસાર પોલિમર નોટ્સ સામાન્ય કાગળની નોટો કરતાં અઢીથી ચાર ગણી વધુ ટકાઉ હોય છે.

આ નોટો:

• પાણીથી સહેલાઈથી ખરાબ થતી નથી
• ધૂળ અને ગંદકી સામે વધુ પ્રતિરોધક હોય છે
• લાંબા સમય સુધી સ્વચ્છ દેખાય છે
• ફાટવાની શક્યતા ઓછી રહે છે
• ભીની થઈ જાય તો પણ ઝડપથી નષ્ટ થતી નથી

ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં નોટો વિવિધ હવામાન અને ઉપયોગની પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થાય છે ત્યાં આવી નોટો વધુ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે.

નકલી નોટો સામે મજબૂત હથિયાર

પોલિમર નોટ્સનો સૌથી મોટો ફાયદો તેની સુરક્ષા વ્યવસ્થા માનવામાં આવે છે.

આવી નોટોમાં અદ્યતન સુરક્ષા લક્ષણો સરળતાથી ઉમેરવામાં આવી શકે છે જેમ કે:

• પારદર્શક વિન્ડો
• હોલોગ્રાફિક તત્વો
• વિશેષ માઇક્રો પ્રિન્ટિંગ
• આધુનિક સુરક્ષા થ્રેડ
• કલર-શિફ્ટિંગ ટેકનોલોજી

આ સુવિધાઓ નકલી નોટો બનાવવાનું વધુ મુશ્કેલ બનાવે છે.

ભારતમાં નકલી ચલણ સામેની લડતમાં પોલિમર નોટ્સ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

વિશ્વના ઘણા દેશોમાં સફળ ઉપયોગ

પોલિમર નોટ્સ કોઈ નવી ટેકનોલોજી નથી.

વિશ્વના ઘણા દેશો વર્ષોથી તેનો સફળ ઉપયોગ કરી રહ્યા છે.

તેમાં મુખ્યત્વે:

• Australia
• Canada
• United Kingdom
• New Zealand

જેવા દેશોનો સમાવેશ થાય છે.

ખાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલિયાને પોલિમર નોટ્સનો અગ્રણી ઉપયોગકર્તા માનવામાં આવે છે. ત્યાં વર્ષો પહેલાં કાગળની નોટોને બદલે સંપૂર્ણ પોલિમર ચલણ અપનાવવામાં આવ્યું હતું.

અગાઉ પણ થઈ ચૂક્યા છે ટ્રાયલ

RBI માટે પોલિમર નોટ્સનો વિચાર નવો નથી.

આ પહેલાં પણ બે વખત પ્રયાસ થઈ ચૂક્યો છે.

2009માં પ્રથમ પ્રયાસ

2009માં RBIએ પ્રથમ વખત પોલિમર નોટ્સના પ્રયોગ અંગે વિચાર કર્યો હતો.

ત્યારે કેટલીક પ્રાયોગિક પ્રક્રિયાઓ હાથ ધરવામાં આવી હતી, પરંતુ વિવિધ ટેકનિકલ પડકારોને કારણે યોજના આગળ વધી શકી નહોતી.

2016માં બીજી કોશિશ

2016માં પણ ફરી પોલિમર નોટ્સ માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટની જાહેરાત થઈ હતી.

તે સમયે પસંદગીના શહેરોમાં પ્રયોગાત્મક રીતે કેટલીક પોલિમર નોટ્સ રજૂ કરવાની ચર્ચા થઈ હતી.

પરંતુ ATM સિસ્ટમો, પ્રોસેસિંગ મશીનો અને અન્ય ઓપરેશનલ મર્યાદાઓને કારણે તે યોજના પણ અમલમાં આવી શકી નહોતી.

હવે પરિસ્થિતિ કેમ અલગ છે?

RBIના અધિકારીઓનું માનવું છે કે હવે સ્થિતિ અગાઉ કરતાં ઘણી બદલાઈ ગઈ છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં:

• ATM ટેકનોલોજી અપગ્રેડ થઈ છે
• કરન્સી સોર્ટિંગ મશીનો વધુ આધુનિક બન્યા છે
• બેંકિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સુધારો થયો છે
• સુરક્ષા ટેકનોલોજી વધુ અદ્યતન બની છે

આથી હવે પોલિમર નોટ્સનું સંચાલન વધુ સરળ બની શકે છે.

કઈ કિંમતની નોટો પહેલા આવશે?

હાલ સુધી RBI દ્વારા કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી કે કઈ મૂલ્યની નોટો પોલિમરમાં આવશે.

પરંતુ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે શરૂઆતમાં:

• ₹10
• ₹20
• ₹50
• ₹100

જેમની અવરજવર વધુ હોય છે તેવી નોટો પર પાયલોટ પ્રોજેક્ટ થઈ શકે છે.

કારણ કે આ નોટો ઝડપથી ઘસાઈ જાય છે અને સૌથી વધુ બદલવી પડે છે.

પર્યાવરણ પર શું અસર થશે?

ઘણા લોકોના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે પ્લાસ્ટિક નોટ્સ પર્યાવરણ માટે નુકસાનકારક તો નહીં બને?

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ પોલિમર નોટ્સને રિસાયકલ કરી શકાય છે.

જૂની થઈ ગયેલી નોટોને વિવિધ પ્લાસ્ટિક ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે.

વધુ લાંબા સમય સુધી ચાલતી હોવાથી તેના ઉત્પાદનની જરૂરિયાત પણ ઓછી રહે છે.

આથી લાંબા ગાળે પર્યાવરણ પરનો ભાર ઘટી શકે છે.

સામાન્ય લોકો માટે શું બદલાશે?

જો પોલિમર નોટ્સ અમલમાં આવશે તો સામાન્ય નાગરિકોને નીચેના ફેરફારો અનુભવાશે:

• નોટો વધુ સ્વચ્છ રહેશે
• ફાટવાની શક્યતા ઓછી રહેશે
• પાણીમાં ભીની થઈ જાય તો પણ નુકસાન ઓછું થશે
• નોટો વધુ સમય સુધી નવી જેવી લાગશે
• નકલી નોટો ઓળખવામાં સરળતા રહેશે

ATM અને બેંકોને પણ ફાયદો

પોલિમર નોટ્સ વધુ મજબૂત હોવાથી ATMમાં જામ થવાની સમસ્યા ઘટી શકે છે.

બેંકોને પણ ફાટેલી નોટો બદલવાની કામગીરીમાં રાહત મળશે.

આથી બેંકિંગ વ્યવસ્થાનો ખર્ચ પણ ઘટી શકે છે.

RBIની આગામી કાર્યવાહી પર નજર

હાલમાં RBI તરફથી સત્તાવાર રીતે પોલિમર નોટ્સ શરૂ કરવાની તારીખ જાહેર કરવામાં આવી નથી.

પરંતુ જો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ સફળ રહેશે તો આગામી વર્ષોમાં ભારતીય ચલણ વ્યવસ્થામાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તન જોવા મળી શકે છે.

ભારતીયો માટે કાગળની નોટો બાદ હવે પ્લાસ્ટિક નોટોનો યુગ શરૂ થવાની સંભાવના ઊભી થઈ છે. જોકે અંતિમ નિર્ણય RBIના પરીક્ષણોના પરિણામો અને ટેકનિકલ મૂલ્યાંકન પર આધારિત રહેશે.

જો આ યોજના અમલમાં આવશે તો ભારત વિશ્વના તે દેશોની યાદીમાં સામેલ થશે જ્યાં આધુનિક અને વધુ સુરક્ષિત પોલિમર ચલણનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે.