સબરસ આ વર્ષે પણ દિવાળી બાદ ‘ધોકો’! 5 નવેમ્બરથી સાત પર્વોની શ્રૃંખલાનો પ્રારંભ.
હિન્દુ ધર્મના સૌથી મોટા અને મહત્ત્વપૂર્ણ તહેવારોમાં સ્થાન ધરાવતા દીપાવલી પર્વની ઉજવણીનો સમય નજીક આવી રહ્યો છે. આ વર્ષે 5 નવેમ્બરથી દિવાળીના પર્વોની શ્રૃંખલાનો પ્રારંભ થવાનો છે, જે 11 નવેમ્બરના રોજ ભાઈબીજના તહેવાર સાથે પૂર્ણ થશે. જોકે, આ વખતે પણ તિથિઓના સંયોગને કારણે કેટલાક તહેવારો એક જ દિવસે અથવા નજીકના દિવસોમાં આવતા હોવાથી પંચાંગ અનુસાર તહેવારોની ઉજવણીમાં વિશેષ સ્થિતિ જોવા મળશે. ખાસ કરીને દિવાળી બાદ તરત જ નૂતન વર્ષ ઉજવવાને બદલે વચ્ચે એક દિવસનો પડતર દિવસ આવતાં પરંપરાગત રીતે તેને ‘ધોકો’ કહેવામાં આવે છે. બીજી તરફ, મંદી, મોંઘવારી અને નાણાભીડ જેવી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે પણ બજારોમાં તહેવારલક્ષી ખરીદીનો માહોલ ધીમે ધીમે જામવા લાગ્યો છે. વેપારીઓને તહેવારો દરમિયાન ઘરાકી વધવાની આશા છે.
આ વર્ષે નવરાત્રિથી જ તિથિઓના સંયોગને કારણે તહેવારોની તારીખો અંગે લોકોમાં ચર્ચા જોવા મળી હતી. નવરાત્રિ દરમિયાન આઠમના હવન જેવા ધાર્મિક કાર્યક્રમો અલગ-અલગ સ્થળોએ પંચાંગ અને સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે યોજાયા હતા. દશેરાની ઉજવણીમાં પણ ગુજરાતની પરંપરા અને બંગાળી દુર્ગાપૂજા સહિતની ઉજવણીઓ વચ્ચે તારીખનો તફાવત જોવા મળ્યો હતો. એ જ રીતે શરદ પૂર્ણિમાના તહેવારની ઉજવણીમાં પણ તિથિનો સમય સવાર સુધી રહેવાના કારણે લોકોમાં તારીખ અંગે ચર્ચા થઈ હતી. હવે આ જ પ્રકારની તિથિની સ્થિતિ દિવાળીના પર્વોમાં પણ જોવા મળી રહી છે. જોકે, દરેક તહેવારની ચોક્કસ ઉજવણી સ્થાનિક પંચાંગ, તિથિના પ્રારંભ અને સમાપ્તિના સમય તથા ધાર્મિક પરંપરાને આધારે નક્કી થાય છે. તેથી પૂજા-વિધિ કરનારા લોકોએ પોતાના વિસ્તારના પંચાંગ અથવા જાણકાર પુરોહિત પાસેથી સમયની ખાતરી કરવી જરૂરી રહેશે.
દિવાળીના સાત પર્વોની શ્રૃંખલાનો પ્રારંભ 5 નવેમ્બર, ગુરુવારના રોજ વાકબારસ અને વસુબારસથી થશે. વાકબારસને સરસ્વતી પૂજા સાથે અને વસુબારસને ગૌપૂજા સાથે જોડવામાં આવે છે. આ દિવસે જ્ઞાન, વાણી અને વિદ્યાની દેવી સરસ્વતીની આરાધના કરવાની પરંપરા છે, જ્યારે વસુબારસના દિવસે ગાયની પૂજા કરીને ગૌમાતાપ્રત્યે શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ 6 નવેમ્બરના રોજ નતેરસ અને ધનતેરસની ઉજવણી થશે. ધનતેરસના દિવસે લોકો ધન્વંતરી ભગવાનની પૂજા કરે છે અને સુખ-સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના સાથે સોનું, ચાંદી, વાસણો તથા અન્ય ઉપયોગી વસ્તુઓની ખરીદી કરવાની પરંપરા નિભાવે છે. આ દિવસે બજારોમાં ઘરેણાંની દુકાનો, વાસણોની દુકાનો, ઇલેક્ટ્રોનિક્સના શોરૂમ અને અન્ય વેપારી સંસ્થાઓમાં ખરીદી માટે લોકોની અવરજવર વધવાની શક્યતા છે.
7 નવેમ્બર, શનિવારના રોજ કાળી ચૌદશની ઉજવણી કરવામાં આવશે. કાળી ચૌદશને નરક ચતુર્દશી સાથે પણ જોડવામાં આવે છે અને વિવિધ વિસ્તારોમાં આ દિવસે અલગ-અલગ ધાર્મિક માન્યતાઓ મુજબ પૂજા કરવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં કાળી ચૌદશના દિવસે હનુમાનજીની પૂજા, કાલી માતાની આરાધના અને પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કેટલાક પરિવારોમાં વહેલી સવારે સ્નાન, દીપ પ્રગટાવવાની વિધિ અને ઘરની સુખ-શાંતિ માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ વર્ષે શનિવારના દિવસે કાળી ચૌદશ આવતાં ભક્તો મંદિરોમાં દર્શન માટે પહોંચશે. ત્યારબાદ 8 નવેમ્બર, રવિવારના રોજ મુખ્ય દીપાવલી પર્વની ઉજવણી થશે. આ દિવસે લક્ષ્મીપૂજા અને ચોપડાપૂજનનું વિશેષ મહત્ત્વ રહેશે. વેપારીઓ નવા હિસાબી ચોપડાની પૂજા કરીને આગામી વર્ષમાં ધંધા-રોજગારમાં સુખાકારી અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરશે. આપેલી તિથિની વિગતો મુજબ આ જ દિવસે નરક ચતુર્દશી પણ આવતી હોવાથી સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે પૂજાના સમયની ખાતરી કરવી યોગ્ય રહેશે.
9 નવેમ્બર, સોમવારનો દિવસ દિવાળી અને નૂતન વર્ષ વચ્ચેના પડતર દિવસ તરીકે ગણાશે. પરંપરાગત રીતે કેટલાક લોકો આ દિવસને ‘ધોકો’ તરીકે ઓળખે છે. દિવાળીના મુખ્ય પર્વ બાદ તરત જ નૂતન વર્ષ આવવાને બદલે એક દિવસનો અંતર રહેતાં આ નામ પ્રચલિત બન્યું છે. આ દિવસે કેટલાક પરિવારો દિવાળી દેવપૂજા, સ્નાન અને અન્ય ધાર્મિક પરંપરાઓનું પાલન કરશે. તહેવારોની ઉજવણીની દોડધામ બાદ ઘરની સફાઈ, મહેમાનોની વ્યવસ્થા અને નવા વર્ષની તૈયારીઓ માટે પણ આ દિવસ ઉપયોગી બની શકે છે. વેપારીઓ માટે પણ આ સમયગાળો મહત્વનો છે, કારણ કે દિવાળીની ખરીદી અને નૂતન વર્ષની તૈયારીઓ વચ્ચે દુકાનોમાં માલની ગોઠવણી, હિસાબની વ્યવસ્થા અને ગ્રાહકો માટેની તૈયારીઓ કરવામાં આવે છે. જોકે, દરેક પરિવાર અને વ્યવસાયમાં આ દિવસની ઉજવણી સ્થાનિક રીતરિવાજ મુજબ અલગ હોઈ શકે છે.
10 નવેમ્બર, મંગળવારના રોજ નૂતન વર્ષ અથવા બેસતા વર્ષની ઉજવણી થશે. ગુજરાતી સમાજમાં આ દિવસનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. લોકો એકબીજાને ‘સાલ મુબારક’ અને ‘રામરામ’ કહીને નવા વર્ષની શુભેચ્છાઓ પાઠવશે. સગાંસંબંધીઓ, મિત્રો અને પરિચિતોના ઘરે જઈને શુભેચ્છા આપવાની પરંપરા પણ નિભાવવામાં આવશે. મંદિરોમાં દર્શન કરવા અને પરિવાર સાથે નવા વર્ષની શરૂઆત કરવાની ભાવના જોવા મળશે. આ જ દિવસે ગોવર્ધન પૂજા, અન્નકૂટ અને બલિપ્રતિપદાની ઉજવણી પણ વિવિધ પરંપરાઓ અનુસાર થશે. મંદિરોમાં અન્નકૂટના દર્શન માટે ભક્તો ઉમટી શકે છે. વેપારીઓ અને દુકાનદારો માટે નૂતન વર્ષ નવા હિસાબ અને નવી શરૂઆતનું પ્રતીક છે. ત્યારબાદ 11 નવેમ્બર, બુધવારના રોજ ભાઈબીજ અને યમ દ્વિતીયાનો પવિત્ર તહેવાર ઉજવાશે. બહેન ભાઈને તિલક કરીને તેના સુખી જીવન અને દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થના કરશે, જ્યારે ભાઈ બહેન પ્રત્યેના પ્રેમ અને લાગણી વ્યક્ત કરશે.
આમ, 5 નવેમ્બરથી 11 નવેમ્બર સુધી ચાલનારી દિવાળીની પર્વશ્રૃંખલામાં ધાર્મિક વિધિઓ, પારિવારિક મિલન અને બજારની ખરીદીનું વિશેષ મહત્ત્વ રહેશે. એક તરફ તિથિઓના સંયોગને કારણે દિવાળી બાદ ‘ધોકા’નો દિવસ આવતો હોવાથી તહેવારોના સમયપત્રકમાં વિશેષતા જોવા મળશે, તો બીજી તરફ બજારોમાં ખરીદીનો માહોલ વેપારીઓ માટે આશાનું કિરણ બની રહ્યો છે. મોંઘવારી અને નાણાકીય દબાણ વચ્ચે લોકો પોતાની જરૂરિયાત અને બજેટને ધ્યાનમાં રાખીને ખરીદી કરી રહ્યા છે. કપડાં, ઘરેણાં, મીઠાઈ, ફરસાણ, સજાવટની વસ્તુઓ, દીવા અને ભેટસોગાદોની માંગ તહેવાર દરમિયાન વધી શકે છે. જોકે, દરેક તહેવારની પૂજાનો ચોક્કસ સમય સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે તપાસવો જરૂરી છે. દિવાળીનો આ પર્વ માત્ર દીવા પ્રગટાવવાનો પ્રસંગ નથી, પરંતુ પરિવાર, પરંપરા, શ્રદ્ધા અને નવા આરંભનો સંદેશ આપતો ઉત્સવ પણ છે.
