સબરસ કેન્દ્રના DPDP કાયદા સામે 21 મીડિયા કંપનીઓ સુપ્રીમ કોર્ટમાં: પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા પર અસર થવાની આશંકા.
કેન્દ્ર સરકારના ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન (DPDP) કાયદા અને તેના નિયમો સામે દેશની આશરે 21 મીડિયા કંપનીઓએ સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો છે. આ કંપનીઓમાં મુકેશ અંબાણી અને ગૌતમ અદાણી સાથે સંકળાયેલા મીડિયા જૂથો સહિત દેશના જાણીતા સમાચાર પ્રકાશકોનો સમાવેશ થાય છે. ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ ઍસોસિએશન (DNPA) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે કાયદામાં પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ છૂટ ન હોવાથી સમાચાર એકત્રિત કરવા, તપાસલક્ષી અહેવાલો તૈયાર કરવા અને જાહેર હિતના મુદ્દાઓને ઉજાગર કરવામાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. મીડિયા સંસ્થાઓએ સંબંધિત જોગવાઈઓને પડકારતાં તેને બંધારણીય અધિકારોની દૃષ્ટિએ તપાસવાની માગ કરી છે. 27 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી આ મામલે જવાબ માગ્યો હતો અને આગળની સુનાવણી 17 નવેમ્બરે રાખી હતી. જોકે, અરજીમાં કરવામાં આવેલા આક્ષેપો અંગે અંતિમ નિર્ણય હજુ આવ્યો નથી.
આ વિવાદના કેન્દ્રમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023 અને તેની સાથે જોડાયેલા DPDP નિયમો, 2025 છે. આ કાયદાનો મુખ્ય હેતુ વ્યક્તિઓના ડિજિટલ વ્યક્તિગત ડેટાનું રક્ષણ કરવું અને તેનો ઉપયોગ કાયદેસર રીતે થાય તે માટે માળખું ઊભું કરવાનો છે. જોકે, મીડિયા કંપનીઓનું કહેવું છે કે સમાચાર એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયામાં ઘણી વખત વ્યક્તિગત માહિતી, દસ્તાવેજો, સંદેશાવ્યવહાર અને ગુપ્ત સૂત્રો પાસેથી મળેલી વિગતોનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. આવા સંજોગોમાં પત્રકારત્વને સ્પષ્ટ છૂટ ન મળે તો જાહેર હિતમાં થતી તપાસ પર અસર પડી શકે છે. મીડિયા સંસ્થાઓનો દાવો છે કે વ્યક્તિગત માહિતીના રક્ષણ માટે બનાવવામાં આવેલા નિયમોનો અમલ પત્રકારત્વની વાસ્તવિક જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને થવો જોઈએ. બીજી તરફ, વ્યક્તિગત ગોપનીયતાનું રક્ષણ પણ મહત્વપૂર્ણ અધિકાર છે. આથી વિવાદનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે ગોપનીયતા અને સ્વતંત્ર પત્રકારત્વ વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન કેવી રીતે જાળવવું.
DNPA દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં પત્રકારત્વ અને તપાસલક્ષી અહેવાલો તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. મીડિયા કંપનીઓની દલીલ છે કે જો કોઈ વ્યક્તિ કે સંસ્થાની તપાસ કરવા માટે અગાઉથી તેની સંમતિ લેવાની ફરજ ઊભી થાય, તો ભ્રષ્ટાચાર, નાણાકીય ગેરરીતિઓ અથવા જાહેર હિત સાથે જોડાયેલા સંવેદનશીલ મુદ્દાઓની તપાસ મુશ્કેલ બની શકે છે. અરજીમાં એવી આશંકા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે તપાસ હેઠળ રહેલા લોકોને અગાઉથી જાણ થઈ જાય તો તેઓ સંબંધિત દસ્તાવેજો નષ્ટ કરી શકે અથવા પુરાવા છુપાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે. જોકે, આ મીડિયા સંસ્થાઓ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી દલીલો છે; કાયદાની દરેક જોગવાઈ દરેક પ્રકારના પત્રકારત્વ પર કેવી રીતે લાગુ પડશે તેનો અંતિમ અર્થ કોર્ટની સમીક્ષા અને સંબંધિત કાનૂની જોગવાઈઓ પર નિર્ભર રહેશે.
આ વિવાદનો બીજો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો તપાસલક્ષી પત્રકારત્વમાં ગુપ્ત સૂત્રોની સુરક્ષાનો છે. ઘણી વખત પત્રકારોને સરકારી વિભાગો, કંપનીઓ અથવા અન્ય સંસ્થાઓમાં થતી કથિત ગેરરીતિઓ વિશે માહિતી એવા લોકો પાસેથી મળે છે, જેઓ પોતાની ઓળખ જાહેર થવાથી ડરતા હોય છે. આવા લોકોને સામાન્ય રીતે વ્હીસલબ્લોઅર્સ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. મીડિયા કંપનીઓનું માનવું છે કે જો ડેટા સંબંધિત જોગવાઈઓના કારણે ગુપ્ત માહિતી આપનારા લોકોની ઓળખ અથવા તેમની પાસેથી મળેલી વિગતો સામે આવવાનું જોખમ વધે, તો ભવિષ્યમાં લોકો મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપવા માટે સંકોચ અનુભવી શકે છે. તેના કારણે ભ્રષ્ટાચાર, ચૂંટણી સંબંધિત ગેરરીતિઓ અને જાહેર હિતના અન્ય મુદ્દાઓની તપાસ પર અસર થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. અરજીમાં આ જ કારણસર પત્રકારત્વની કામગીરી અને તેના ગુપ્ત સૂત્રોને વિશેષ સુરક્ષા આપવાની માગણી કરવામાં આવી છે.
મીડિયા કંપનીઓએ કાયદા હેઠળ ડેટા સંભાળતી સંસ્થાઓ સામે થઈ શકે તેવી કાર્યવાહી અને આર્થિક દંડ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે, જો કોઈ અહેવાલમાં વ્યક્તિગત માહિતીનો ઉપયોગ થયો હોય અને ત્યારબાદ ડેટા સુરક્ષા સંબંધિત નિયમોના ભંગનો આક્ષેપ થાય, તો પ્રકાશકો પર કાનૂની તથા આર્થિક દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. અરજીમાં એવી પણ આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પ્રકાશકોને અગાઉ પ્રકાશિત થયેલા અહેવાલોમાંથી માહિતી દૂર કરવાની અથવા અહેવાલોમાં ફેરફાર કરવાની ફરજ પડી શકે છે. ખાસ કરીને ડિજિટલ માધ્યમોમાં પ્રકાશિત સમાચાર લાંબા સમય સુધી ઉપલબ્ધ રહેતા હોવાથી ડેટા દૂર કરવાની માગણી અને જાહેર રેકોર્ડ જાળવવાની જરૂરિયાત વચ્ચે વિવાદ ઊભો થઈ શકે છે. જોકે, દરેક કિસ્સામાં કાયદો કેવી રીતે લાગુ પડશે તે સંબંધિત જોગવાઈઓ અને હકીકતો પર આધારિત રહેશે.
આ અરજીમાં પત્રકારત્વ માટે કાયદાકીય છૂટ આપવાની માગણી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. મીડિયા કંપનીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સરકાર દ્વારા અગાઉ ચર્ચા દરમિયાન પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા જળવાઈ રહે તે માટે કાળજી રાખવાની ખાતરી આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમના મતે અંતિમ કાયદા અને નિયમોમાં પત્રકારત્વને સ્પષ્ટપણે બાકાત રાખતી પૂરતી જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી. તેથી તેમણે પત્રકારત્વની કામગીરી માટે વિશેષ સુરક્ષા અથવા છૂટ આપવાની માગ કરી છે. આ મામલો માત્ર મોટા મીડિયા જૂથો પૂરતો મર્યાદિત નથી; તેના પરિણામો ડિજિટલ સમાચાર સંસ્થાઓ, સ્વતંત્ર પત્રકારો અને તપાસલક્ષી અહેવાલો તૈયાર કરતા પત્રકારો માટે પણ મહત્વ ધરાવી શકે છે. તેમ છતાં, કાયદાનો હેતુ વ્યક્તિગત ડેટાનું રક્ષણ કરવાનો છે અને નાગરિકોની ગોપનીયતા જાળવવાની જરૂરિયાતને પણ અવગણી શકાય નહીં. તેથી કાયદાકીય સમીક્ષામાં બંને પક્ષોના અધિકારો અને હિતો ધ્યાનમાં લેવાના રહેશે.
હાલ આ મામલે સુપ્રીમ કોર્ટમાં કાનૂની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે. 27 ઓક્ટોબરની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવી જવાબ માગ્યો હતો અને આગામી સુનાવણી 17 નવેમ્બર, 2026ના રોજ નક્કી કરી હતી. હવે આગળની કાર્યવાહી દરમિયાન કોર્ટ મીડિયા સંસ્થાઓની દલીલો, કાયદાની જોગવાઈઓ અને સરકારનો પક્ષ ધ્યાનમાં લેશે. આ તબક્કે કાયદો રદ થશે કે તેમાં ફેરફાર થશે તેવું નિશ્ચિતપણે કહેવું યોગ્ય નથી. આ કેસનો અંતિમ નિર્ણય ભારતના ડિજિટલ ડેટા સુરક્ષા માળખા અને પત્રકારત્વની સ્વતંત્રતા વચ્ચેના સંબંધ માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે વ્યક્તિગત ગોપનીયતાનું રક્ષણ જાળવી રાખીને જાહેર હિતમાં નિર્ભય અને જવાબદાર પત્રકારત્વ કરવાની પૂરતી તક કેવી રીતે સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
