હવામાન દિવાળી પહેલાં જ દિલ્હીની હવા બની ઝેરી, AQI 233 નોંધાયો.
દિવાળીના તહેવાર પહેલાં જ દેશની રાજધાની દિલ્હીમાં હવાનું પ્રદૂષણ ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. હવાની ગુણવત્તા ખરાબ શ્રેણીમાં નોંધાતાં પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા માટે ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન એટલે કે GRAP-1 હેઠળનાં પગલાં લાગુ કરવામાં આવ્યાં છે. આપવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર, બુધવારે સવારે 9 વાગ્યે દિલ્હીમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ એટલે કે AQI 233 નોંધાયો હતો. હવામાં પ્રદૂષક તત્ત્વોનું પ્રમાણ વધતાં અનેક વિસ્તારોમાં ધૂંધળું વાતાવરણ જોવા મળી રહ્યું છે. પ્રદૂષણની આ સ્થિતિ દિવાળીના તહેવાર પહેલાં આરોગ્ય અને પર્યાવરણ અંગે ચિંતા ઊભી કરી રહી છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસ સંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો માટે પ્રદૂષિત હવા વધુ મુશ્કેલી સર્જી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધિત તંત્ર દ્વારા પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે નિયંત્રણાત્મક પગલાં પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
GRAP-1 એ હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થવા લાગે ત્યારે પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરવા માટે અમલમાં મૂકવામાં આવતો પ્રારંભિક તબક્કાનો એક્શન પ્લાન છે. સામાન્ય રીતે AQI 201થી 300ની વચ્ચે પહોંચે ત્યારે આ શ્રેણી હેઠળનાં પગલાં લાગુ કરવામાં આવે છે. તેનો મુખ્ય હેતુ પ્રદૂષણમાં વધુ વધારો થતો અટકાવવાનો અને હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવવાનો છે. દિલ્હીમાં AQI 233 નોંધાતાં પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ પર દેખરેખ વધારવામાં આવી છે. જોકે, GRAP-1 લાગુ થવાનો અર્થ એ નથી કે શહેરની તમામ સામાન્ય પ્રવૃત્તિઓ બંધ થઈ જશે. તેના બદલે બાંધકામમાંથી ઊડતી ધૂળ, વાહનો અને જનરેટરમાંથી નીકળતો ધુમાડો, કચરાનો અયોગ્ય નિકાલ તથા અન્ય પ્રદૂષણકારક પ્રવૃત્તિઓને નિયંત્રિત કરવા માટેનાં પગલાં લેવામાં આવે છે.
GRAP-1 હેઠળ હોટેલો અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં કોલસાના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હોવાનું આપવામાં આવેલી માહિતીમાં જણાવાયું છે. આ ઉપરાંત ડીઝલ જનરેટરના ઉપયોગને પણ નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યો છે અને માત્ર ઇમરજન્સી સેવાઓ માટે જ તેના ઉપયોગની છૂટ આપવામાં આવી હોવાનું જણાવાયું છે. કોલસા અને ડીઝલના દહનથી હવામાં પ્રદૂષક તત્ત્વોનું પ્રમાણ વધી શકે છે, તેથી આવા સ્ત્રોતો પર નિયંત્રણ મૂકવું પ્રદૂષણ ઘટાડવાની દિશામાં મહત્ત્વનું પગલું છે. જોકે, આ નિયંત્રણોનો અમલ સંબંધિત સત્તાવાર આદેશો અને લાગુ નિયમો મુજબ થતો હોય છે. નાગરિકો અને વેપારીઓએ નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે માત્ર સરકારી કાર્યવાહી પૂરતી નથી, પરંતુ દૈનિક જીવનમાં પ્રદૂષણ વધારતી પ્રવૃત્તિઓ ઘટાડવા માટે નાગરિકોની ભાગીદારી પણ જરૂરી બને છે.
દિલ્હીમાં રસ્તાઓ પરથી ઊડતી ધૂળને નિયંત્રિત કરવા માટે નિયમિત સફાઈ અને પાણીનો છંટકાવ કરવાની કામગીરી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. રસ્તાઓ પર વાહનોની અવરજવર અને ખુલ્લી માટીમાંથી ઊડતી ધૂળ હવાની ગુણવત્તાને અસર કરી શકે છે. આથી ધૂળવાળા વિસ્તારોમાં સફાઈ, પાણીનો છંટકાવ અને અન્ય યોગ્ય ઉપાયો મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. શહેરમાં ચાલી રહેલા બાંધકામ સ્થળો પર પણ દેખરેખ વધારવામાં આવી છે, જેથી બાંધકામ સામગ્રી અને માટીમાંથી ધૂળ હવામાં ફેલાતી અટકાવી શકાય. સાથે જ કચરાનો યોગ્ય નિકાલ થાય અને ખુલ્લામાં કચરો સળગાવવાની પ્રવૃત્તિઓને અટકાવી શકાય તે માટે કડક વ્યવસ્થા ગોઠવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. આ પગલાંનો હેતુ પ્રદૂષણના વિવિધ સ્ત્રોતોને નિયંત્રિત કરીને હવાની ગુણવત્તા સુધારવાનો છે.
પ્રદૂષણની સ્થિતિ વચ્ચે દિલ્હીના વિવિધ વિસ્તારોમાં લઘુત્તમ તાપમાનમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ એટલે કે IMDના જણાવ્યા અનુસાર, સફદરજંગમાં લઘુત્તમ તાપમાન 18 ડિગ્રી સેલ્સિયસ નોંધાયું હતું. પાલમ વિસ્તારમાં તાપમાન 17.8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ રહ્યું હતું, જે સામાન્ય કરતાં 1.1 ડિગ્રી ઓછું હોવાનું જણાવાયું છે. લોધી રોડ પર 17.7 ડિગ્રી, રિજ વિસ્તારમાં 19.1 ડિગ્રી અને આયાનગરમાં 17.7 ડિગ્રી સેલ્સિયસ લઘુત્તમ તાપમાન નોંધાયું હતું. તાપમાનમાં ઘટાડાને કારણે વહેલી સવારે ઠંડકનો અનુભવ થઈ રહ્યો છે. હવામાનની સ્થિતિ અને પ્રદૂષણ બંને હવાની ગુણવત્તા તથા લોકોના અનુભવને અસર કરી શકે છે. જોકે, તાપમાનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં માત્ર તેના આધારે પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થયો હોવાનું માની શકાય નહીં.
સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ એટલે કે CPCBના માપદંડ મુજબ હવાની ગુણવત્તા સમજવા માટે AQIનો ઉપયોગ થાય છે. AQI 0થી 50 વચ્ચે હોય તો હવાની ગુણવત્તા સારી, 51થી 100 વચ્ચે સંતોષકારક અને 101થી 200 વચ્ચે મધ્યમ ગણાય છે. જ્યારે 201થી 300 વચ્ચેનો આંકડો ખરાબ શ્રેણીમાં આવે છે. AQI 301થી 400 વચ્ચે પહોંચે ત્યારે હવાની ગુણવત્તા ખૂબ ખરાબ અને 401થી 500 વચ્ચે હોય ત્યારે ગંભીર ગણવામાં આવે છે. આ માપદંડ મુજબ દિલ્હીમાં નોંધાયેલો 233નો AQI ખરાબ શ્રેણીમાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં સંવેદનશીલ લોકોને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ઉધરસ અથવા આંખોમાં બળતરા જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. નાગરિકોએ બહારની હવાની સ્થિતિ અંગે માહિતી મેળવી અને જરૂર મુજબ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
દિવાળી પહેલાં દિલ્હીમાં વધેલું પ્રદૂષણ તંત્ર અને નાગરિકો બંને માટે ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. GRAP-1 હેઠળનાં પગલાંનો અસરકારક અમલ, બાંધકામ સ્થળો પર નિયંત્રણ, રસ્તાઓની સફાઈ અને પ્રદૂષણ ફેલાવતા સ્ત્રોતો પર દેખરેખ હવાની ગુણવત્તા સુધારવામાં મદદરૂપ બની શકે છે. નાગરિકોએ ખુલ્લામાં કચરો ન સળગાવવો, વાહનોનો બિનજરૂરી ઉપયોગ ઘટાડવો અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણના નિયમોનું પાલન કરવું જોઈએ. બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસની તકલીફ ધરાવતા લોકોએ પ્રદૂષણ વધુ હોય ત્યારે બહારની પ્રવૃત્તિઓ મર્યાદિત રાખવી અને જરૂર જણાય તો તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. હાલ દિલ્હીમાં AQI 233 નોંધાયો હોવાની માહિતી વચ્ચે આગામી દિવસોમાં હવાની ગુણવત્તામાં કેવો ફેરફાર થાય છે તેના પર સૌની નજર રહેશે. પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે તંત્રના પગલાંની સાથે જાહેર સહકાર પણ એટલો જ જરૂરી છે.
