મારું શહેર જામનગરની ITRA સંસ્થામાં ધન્વંતરી પૂજનનું આયોજન: આયુર્વેદના આરાધ્ય દેવની ભાવપૂર્વક આરાધના.

આયુર્વેદની પરંપરા અને સંશોધન માટે વિશેષ ઓળખ ધરાવતા જામનગર શહેરમાં ધન્વંતરી ત્રયોદશી એટલે કે ધનતેરસના પાવન અવસરે આયુર્વેદના આરાધ્ય દેવ ભગવાન ધન્વંતરીજીનું વિશેષ પૂજન કરવામાં આવ્યું હતું. જામનગરને આયુર્વેદની જનકભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને અહીં આયુર્વેદ શિક્ષણ તથા સંશોધન સાથે જોડાયેલી અનેક પ્રવૃત્તિઓનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આ પરંપરાને આગળ ધપાવતી આયુર્વેદ શિક્ષણ અને સંશોધન સંસ્થા (ITRA), જામનગર દ્વારા આજના પવિત્ર દિવસે ભગવાન ધન્વંતરીજીની સમૂહ પૂજાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ભગવાન ધન્વંતરીજીને આયુર્વેદના પ્રણેતા અને આરોગ્યના આરાધ્ય દેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. ધનતેરસના દિવસને ભગવાન ધન્વંતરીજીના પ્રાકટ્ય દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવતો હોવાથી આયુર્વેદ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકો માટે આ દિવસનું વિશેષ ધાર્મિક અને આધ્યાત્મિક મહત્ત્વ છે. ITRA ખાતે યોજાયેલા આ પૂજનમાં સંસ્થાના અધિકારીઓ, વૈદ્યો અને કર્મચારીઓએ ભાવપૂર્વક ભાગ લીધો હતો.

સંસ્થાના ડાયરેક્ટર પ્રો. ડૉ. તનુજા નેસરીના અધ્યક્ષસ્થાને આ સમૂહ પૂજન યોજાયું હતું. પૂજન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરીજી સમક્ષ સૌના સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય, સુખાકારી અને સમૃદ્ધિ માટે મંગલકામનાઓ કરવામાં આવી હતી. આ પ્રસંગે આયુર્વેદના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને માનવજીવનમાં તેના મહત્ત્વ અંગે પણ વિચાર રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. પ્રો. ડૉ. તનુજા નેસરીએ જણાવ્યું હતું કે આયુર્વેદ માત્ર એક ચિકિત્સા શાસ્ત્ર નથી, પરંતુ તે જીવન જીવવાની એક સમગ્ર પદ્ધતિ અને જીવનશૈલી છે. આયુર્વેદમાં શરીર અને સ્વાસ્થ્યની સંભાળ સાથે દૈનિક જીવનમાં સંતુલન જાળવવા પર પણ ભાર મૂકવામાં આવે છે. તેથી દરેક વ્યક્તિએ આયુર્વેદના સિદ્ધાંતોને પોતાના જીવનનો હિસ્સો બનાવવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ, જેથી સ્વસ્થ અને સમૃદ્ધ જીવન તરફ આગળ વધી શકાય. આ વિચાર સાથે ધન્વંતરી પૂજનને માત્ર ધાર્મિક વિધિ નહીં, પરંતુ આરોગ્ય પ્રત્યેની જાગૃતિ સાથે જોડાયેલા પ્રસંગ તરીકે પણ ઉજવવામાં આવ્યું હતું.

પૌરાણિક ગ્રંથો અને શાસ્ત્રોમાં ભગવાન ધન્વંતરીજીના પ્રાગટ્ય તથા મહિમાનું વિશેષ વર્ણન જોવા મળે છે. મહાભારત અને વિવિધ પુરાણોમાં ભગવાન ધન્વંતરીને ભગવાન વિષ્ણુના અંશાવતાર તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. શ્રીમદ્ ભાગવત, હરિવંશ પુરાણ, વાયુ પુરાણ અને વિષ્ણુ પુરાણમાં સમુદ્રમંથન સાથે જોડાયેલી કથામાં ભગવાન ધન્વંતરીના પ્રાદુર્ભાવનો ઉલ્લેખ મળે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર દેવો અને અસુરો દ્વારા કરવામાં આવેલા સમુદ્રમંથન દરમિયાન ભગવાન ધન્વંતરી અમૃતના કળશ સાથે પ્રગટ થયા હતા. આ ઘટના સાથે તેમને અમૃત અને આરોગ્યના પ્રતીક તરીકે જોવામાં આવે છે. ધન્વંતરીજીનું પ્રાગટ્ય આયુર્વેદની પરંપરા સાથે પણ જોડાયેલું હોવાથી ધનતેરસનો દિવસ આયુર્વેદના આરાધકો અને ચિકિત્સા ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા લોકો માટે વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. આ જ ધાર્મિક માન્યતાને આધારે દર વર્ષે ધન્વંતરી ત્રયોદશીના દિવસે તેમની આરાધના કરવામાં આવે છે.

પૌરાણિક કથાના અન્ય વર્ણન મુજબ સમુદ્રમંથનમાંથી અમૃતના કળશ સાથે પ્રગટ થયા બાદ ભગવાન ધન્વંતરીએ ભગવાન વિષ્ણુ સમક્ષ સંસારમાં પોતાનું સ્થાન અને યજ્ઞભાગ નિશ્ચિત કરવાની વિનંતી કરી હતી. ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને જણાવ્યું હતું કે દેવતાઓમાં યજ્ઞભાગની વ્યવસ્થા અગાઉથી નક્કી થઈ ચૂકી હોવાથી તે સમયે તેમને અલગ યજ્ઞભાગ આપવો શક્ય નહોતો. જોકે, ભગવાન વિષ્ણુએ ધન્વંતરીજીને ભવિષ્યમાં વિશેષ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત થવાનું વરદાન આપ્યું હતું. પૌરાણિક વર્ણન અનુસાર બીજા જન્મમાં તેઓ આયુર્વેદના વિષયોને આઠ ભાગમાં વિભાજિત કરશે અને દેવત્વ પણ પ્રાપ્ત કરશે તેવું વરદાન આપવામાં આવ્યું હતું. આ કથા ભગવાન ધન્વંતરીના આયુર્વેદ સાથેના સંબંધ અને તેમના મહિમાને સમજાવે છે. આયુર્વેદના જ્ઞાનને વ્યવસ્થિત રીતે સમજવા અને તેના વિવિધ વિભાગો દ્વારા ચિકિત્સા પદ્ધતિને આગળ વધારવાની પરંપરામાં પણ ધન્વંતરીજીનું નામ શ્રદ્ધા સાથે લેવામાં આવે છે.

આગળની પૌરાણિક પરંપરામાં જણાવ્યા અનુસાર ભગવાન ધન્વંતરીએ બીજા જન્મમાં કાશીના રાજા ધન્વના પુત્ર તરીકે અવતાર લીધો હતો અને ધન્વંતરી નામથી પ્રસિદ્ધ થયા હતા. આ વર્ણન તેમને આયુર્વેદના જ્ઞાનના પ્રવર્તક તરીકે ઓળખાવે છે. બીજી તરફ માર્કંડેય પુરાણ અને સ્કંદ પુરાણમાં મળતી કથા અનુસાર ગાલવ ઋષિના આશીર્વાદથી વીરભદ્રા નામની સ્ત્રીના પુત્ર તરીકે ધન્વંતરીનો જન્મ થયો હોવાનું વર્ણન મળે છે. આ કથાઓમાં વિગતો અલગ રીતે રજૂ થતી હોવા છતાં બંને પરંપરાઓમાં ધન્વંતરીજીને આયુર્વેદના મહાન પ્રવર્તક અને આરોગ્ય સાથે સંકળાયેલા દિવ્ય સ્વરૂપ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. ભારતીય પરંપરામાં આરોગ્યને જીવનની મહત્વપૂર્ણ સંપત્તિ માનવામાં આવ્યું છે અને ભગવાન ધન્વંતરીની આરાધના દ્વારા નિરોગી જીવનની કામના કરવામાં આવે છે. ધનતેરસના દિવસે થતું તેમનું પૂજન આ જ શ્રદ્ધા અને પરંપરાનું પ્રતીક છે.

ITRA ખાતે યોજાયેલા આ પૂજન પ્રસંગે સંસ્થાના ડેપ્યુટી ડાયરેક્ટર વૈદ્ય કૃતિકા ચૌધરી, વૈદ્ય વર્ષા સોલંકી, વૈદ્ય જીગ્નેશ કેવળિયા, ડીન પ્રો. અનૂપ ઠાકર, પ્રો. હિતેશ વ્યાસ અને હોસ્પિટલના ડેપ્યુટી સુપરિન્ટેન્ડેન્ટ વૈદ્ય સી. યુ. ખૂંટ સહિતના અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. આ ઉપરાંત વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) સાથે સંકળાયેલા સ્ટાફ સહિત સંસ્થાના અન્ય અધિકારીઓ અને કર્મચારીઓએ પણ પૂજનમાં ભાગ લીધો હતો. સૌએ ભાવપૂર્વક ભગવાન ધન્વંતરીજીની આરાધના કરી અને વ્યક્તિગત જીવનની સાથે સમગ્ર સમાજના સ્વાસ્થ્ય, સુખાકારી તથા સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરી હતી. સંસ્થાના વિવિધ વિભાગો સાથે જોડાયેલા સભ્યોની ઉપસ્થિતિએ આ સમૂહ પૂજનને વિશેષ બનાવ્યું હતું. આયુર્વેદ શિક્ષણ, ચિકિત્સા અને સંશોધન સાથે જોડાયેલા લોકો માટે આ દિવસ પોતાની પરંપરા અને આરોગ્યસેવાના ધ્યેયને યાદ કરવાનો પણ અવસર બન્યો હતો.

આમ, ધન્વંતરી ત્રયોદશી નિમિત્તે જામનગરની ITRA સંસ્થામાં યોજાયેલું પૂજન ધાર્મિક શ્રદ્ધા, આયુર્વેદિક પરંપરા અને સ્વાસ્થ્ય જાગૃતિનો સુંદર સમન્વય બની રહ્યું હતું. જામનગરને આયુર્વેદની જનકભૂમિ તરીકે મળેલી ઓળખને ધ્યાનમાં રાખતાં અહીં ભગવાન ધન્વંતરીજીની આરાધનાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. આયુર્વેદને માત્ર બીમારીની સારવાર પૂરતું મર્યાદિત ન રાખીને સ્વસ્થ જીવનશૈલીના ભાગરૂપે અપનાવવાનો સંદેશ પણ આ પ્રસંગે આપવામાં આવ્યો હતો. ભગવાન ધન્વંતરીજીના પ્રાકટ્ય દિવસ તરીકે ઉજવાતી ધનતેરસ આરોગ્ય અને સુખાકારી પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. ITRAના અધિકારીઓ, વૈદ્યો અને કર્મચારીઓએ સમૂહ પૂજન દ્વારા સૌના નિરોગી જીવનની મંગલકામના કરી હતી. આ રીતે સંસ્થામાં પરંપરા, શ્રદ્ધા અને આયુર્વેદના મહત્ત્વને ઉજાગર કરતી ધન્વંતરી પૂજનની ઉજવણી સંપન્ન થઈ હતી.