ગીતા સંદેશ શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા – અધ્યાય ૨ : સાંખ્ય યોગ શ્લોક ૩૮

 सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥३८॥

 ગુજરાતી ભાષાંતર

સુખ અને દુઃખને સમાન માનીને, લાભ અને નુકસાન તથા જીત અને હારને સમાન ગણીને, ત્યાર પછી પોતાના કર્તવ્યરૂપ યુદ્ધ માટે તૈયાર થા. આમ કરવાથી તું પાપને પ્રાપ્ત નહીં કરે.

 સરળ સમજણ

શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનને અહીં એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વાત સમજાવે છે—પરિણામની આસક્તિ છોડીને કર્તવ્ય કરવું.

અર્જુનના મનમાં યુદ્ધને લઈને અનેક ચિંતાઓ છે:

જીત્યો તો પોતાના સ્વજનો સામે જીતવાનો દુઃખ.

હાર્યો તો રાજ્ય અને પ્રતિષ્ઠાનું નુકસાન.

યુદ્ધ કર્યું તો પાપનો ભય.

મૃત્યુ થયું તો જીવનનો અંત.

શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે આ બધાં પરિણામોને લઈને મનને અસ્થિર ન કર. સુખ-દુઃખ, લાભ-નુકસાન અને જીત-હારને સમાન રાખીને પોતાના ધર્મસંગત કર્તવ્યનું પાલન કર.

મહત્વના શબ્દો

સુખદુઃખે સમે કૃત્વા — સુખ અને દુઃખને સમાન માનીને

લાભાલાભૌ — લાભ અને નુકસાન

જયાજયૌ — જીત અને હાર

યુજ્યસ્વ — જોડાઈ જા / કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થા

નૈવં પાપમ્ અવાપ્સ્યસિ — આમ કરવાથી પાપ પ્રાપ્ત નહીં થાય

આધ્યાત્મિક અર્થ

આ શ્લોકમાં સમત્વનો ઉપદેશ છે.

સમત્વનો અર્થ એવો નથી કે સુખ અને દુઃખનો અનુભવ જ ન થાય. તેનો અર્થ છે કે પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે મનનું સંતુલન સંપૂર્ણપણે ન ગુમાવવું.

જ્યારે વ્યક્તિ માત્ર પરિણામ માટે કાર્ય કરે છે, ત્યારે સફળતા તેને અતિશય આનંદ આપે છે અને નિષ્ફળતા ભારે દુઃખ આપે છે. પરંતુ જ્યારે વ્યક્તિ પોતાના કર્તવ્યને કેન્દ્રમાં રાખે છે, ત્યારે તેનું મન વધુ સ્થિર રહે છે.

જીવનમાં શીખવા જેવું

કોઈ પણ મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કરતી વખતે આપણે ત્રણ વાત યાદ રાખી શકીએ:

યોગ્ય કાર્ય પસંદ કરો → સંપૂર્ણ પ્રયત્ન કરો → પરિણામને સ્વીકારો.

જીત મળે તો અહંકાર નહીં અને હાર મળે તો નિરાશા નહીં—આ જ સમત્વની દિશા છે.

મુખ્ય સંદેશ

“સુખ-દુઃખ, લાભ-નુકસાન અને જીત-હારને સમાન રાખીને આસક્તિ વિના પોતાના ધર્મસંગત કર્તવ્યનું પાલન કરવું.” 

આ શ્લોક પછી શ્રીકૃષ્ણ શ્લોક ૩૯થી કર્મયોગનો વધુ સ્પષ્ટ ઉપદેશ આપવાનું શરૂ કરે છે—જ્યાં તેઓ અર્જુનને બુદ્ધિયોગ અને કર્મના બંધનથી મુક્ત થવાનો માર્ગ સમજાવે છે.