ધર્મ મા જગદંબાનું પ્રાગટ્ય, શિવ-સતીની ગાથા અને અંબાજી ધામનું મહાત્મય મહિષાસુરમર્દિનીથી શક્તિપીઠ સુધીની પૌરાણિક ગાથા.
ભાદરવી પૂનમના મેળામાં ‘બોલ મારી અંબે’ના નાદથી ગુંજી ઊઠે છે અંબાજી ધામ
સનાતન પરંપરામાં આદ્યશક્તિ મા જગદંબાની ઉપાસનાનું વિશેષ સ્થાન છે. પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર સૃષ્ટિના સર્જન, પાલન અને સંહાર પાછળ પરમશક્તિનું દિવ્ય તત્વ કાર્યરત છે. દેવી ભાગવત, માર્કંડેય પુરાણ સહિતના વિવિધ ધાર્મિક ગ્રંથોમાં દેવીના પ્રાગટ્ય અને વિવિધ સ્વરૂપોની કથાઓ જોવા મળે છે. ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આરાસુરની ગિરિમાળાઓ વચ્ચે આવેલું અંબાજી ધામ શક્તિ ઉપાસનાનું મહત્વપૂર્ણ તીર્થસ્થાન છે. ભાદરવા સુદ પૂનમના અવસરે અહીં યોજાતો ભવ્ય મેળો ભક્તિ, શ્રદ્ધા અને લોકપરંપરાનો વિશાળ સંગમ બની રહે છે. દેશ-વિદેશમાંથી ભક્તો માતાના દર્શન માટે અહીં પહોંચે છે અને પદયાત્રા સહિત વિવિધ રીતે પોતાની શ્રદ્ધા વ્યક્ત કરે છે.
પૌરાણિક કથા અનુસાર જ્યારે મહિષાસુર નામના અસુરે દેવતાઓ અને ત્રિલોકમાં ત્રાસ ફેલાવ્યો ત્યારે દેવતાઓએ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનું શરણ લીધું. મહિષાસુરને મળેલા વરદાનના કારણે દેવતાઓ માટે તેનો પરાજય મુશ્કેલ બન્યો હતો. ત્યારબાદ દેવતાઓના દિવ્ય તેજનું એકત્રીકરણ થયું અને તેમાંથી અદભૂત નારીશક્તિનું પ્રાગટ્ય થયું, જેને જગદંબા અથવા મહાશક્તિ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. દેવતાઓએ માતાને વિવિધ દિવ્ય શસ્ત્રો અર્પણ કર્યા. શિવે ત્રિશૂળ, વિષ્ણુએ ચક્ર અને અન્ય દેવતાઓએ પણ પોતાના દિવ્ય આયુધો અર્પણ કર્યા હોવાની પૌરાણિક માન્યતા છે. ત્યારબાદ માતાએ મહિષાસુર સાથે યુદ્ધ કર્યું અને તેનો સંહાર કર્યો. આ કારણે માતાને ‘મહિષાસુરમર્દિની’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
મા જગદંબાના જ શક્તિ સ્વરૂપ તરીકે માતા સતીની કથા પણ ભારતીય ધાર્મિક પરંપરામાં વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર દક્ષ પ્રજાપતિના ઘરે સતીનો જન્મ થયો હતો. બાળપણથી જ તેઓ ભગવાન શિવ પ્રત્યે ભક્તિ અને સમર્પણ ધરાવતા હતા. કઠોર તપસ્યા બાદ સતીના વિવાહ ભગવાન શિવ સાથે થયા. શિવ અને સતીનું આ મિલન પૌરાણિક પરંપરામાં શિવ અને શક્તિના દિવ્ય મિલનનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. સતીની કથામાં ભગવાન શ્રીરામ સાથે જોડાયેલો એક પ્રસંગ પણ આવે છે. સીતાજીના સ્વરૂપમાં શ્રીરામની પરીક્ષા લેવાના પ્રયાસ બાદ સતીને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો હોવાનું પૌરાણિક વર્ણનમાં કહેવાય છે. આ પ્રસંગ શંકા કરતાં શ્રદ્ધા અને પોતાના આરાધ્ય પ્રત્યેના વિશ્વાસનો સંદેશ આપતો માનવામાં આવે છે.
આગળની કથામાં દક્ષ પ્રજાપતિ અને ભગવાન શિવ વચ્ચેના મતભેદનો પ્રસંગ આવે છે. દક્ષે એક વિશાળ યજ્ઞનું આયોજન કર્યું, પરંતુ તેમાં ભગવાન શિવ અને સતીને આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું નહીં. યજ્ઞના સમાચાર મળ્યા બાદ સતી પિતાના ઘરે પહોંચી હતી. ત્યાં ભગવાન શિવનું અપમાન થતાં સતી ખૂબ દુઃખી અને ક્રોધિત થયા. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર તેમણે યોગાગ્નિ દ્વારા પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું. આ ઘટનાના સમાચાર મળતા ભગવાન શિવ શોક અને ક્રોધથી વ્યથિત થયા અને વીરભદ્ર દ્વારા દક્ષના યજ્ઞનો વિનાશ કરાવ્યો. આ પ્રસંગ ભારતીય ધાર્મિક કથાઓમાં અહંકાર, અપમાન અને સંબંધોની સંવેદનશીલતાને લઈને મહત્વપૂર્ણ સંદેશ સાથે જોડાય છે.
સતીના દેહત્યાગ બાદની કથા શક્તિપીઠોની સ્થાપના સાથે જોડાયેલી છે. પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર ભગવાન શિવ સતીના પાર્થિવ શરીરને લઈને વિહ્વળ અવસ્થામાં ભ્રમણ કરવા લાગ્યા. સૃષ્ટિનું સંતુલન જળવાઈ રહે તે માટે ભગવાન વિષ્ણુએ સુદર્શન ચક્રનો ઉપયોગ કર્યો અને સતીના શરીરના વિવિધ અંગો પૃથ્વીના અલગ-અલગ સ્થળોએ પડ્યા. આ સ્થળો બાદમાં શક્તિપીઠ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા હોવાનું ધાર્મિક પરંપરામાં વર્ણવાય છે. ગુજરાતના અંબાજી ધામને પણ આ શક્તિપીઠ પરંપરા સાથે જોડવામાં આવે છે. અંબાજી મંદિરની વિશેષતા એ છે કે અહીં ગર્ભગૃહમાં પરંપરાગત માનવાકાર મૂર્તિની જગ્યાએ પવિત્ર યંત્રની ઉપાસના થાય છે, જે શક્તિ આરાધનાની અનોખી પરંપરાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
અંબાજી ધામ સાથે ભાદરવા સુદ પૂનમનો મેળો વિશેષ રીતે જોડાયેલો છે. આ અવસરે મોટી સંખ્યામાં માઈભક્તો પગપાળા યાત્રા કરીને અંબાજી પહોંચે છે. માર્ગમાં વિવિધ સેવાકીય પ્રવૃત્તિઓ, ભંડારા અને ભક્તિમય કાર્યક્રમો દ્વારા યાત્રાળુઓનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે. ‘બોલ મારી અંબે, જય જય અંબે’ના જયઘોષથી સમગ્ર માર્ગ અને અંબાજી ધામનું વાતાવરણ ભક્તિમય બની જાય છે. ભાદરવી પૂનમનો આ મેળો માત્ર ધાર્મિક પ્રસંગ નહીં પરંતુ ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ, સામૂહિક શ્રદ્ધા અને સેવાભાવનું પણ વિશાળ દૃશ્ય રજૂ કરે છે.
મા જગદંબાના પ્રાગટ્યથી લઈને મહિષાસુરના સંહાર, સતીના જીવન, દક્ષ યજ્ઞ અને શક્તિપીઠોની પૌરાણિક પરંપરા સુધીની આ ગાથા ભારતીય આધ્યાત્મિક પરંપરામાં શક્તિ અને ભક્તિના મહત્વને ઉજાગર કરે છે. અંબાજી ધામ આ પરંપરાનું એક વિશિષ્ટ કેન્દ્ર બનીને આજે પણ લાખો ભક્તોની આસ્થાનું સ્થાન છે. ભાદરવા સુદ પૂનમના મેળા દરમિયાન અહીં ઉમટતો ભક્તિસાગર માતા પ્રત્યેની અખૂટ શ્રદ્ધાનો પરિચય કરાવે છે. ભક્તો માતાના દર્શન કરીને સુખ, શાંતિ અને સમૃદ્ધિની પ્રાર્થના કરે છે અને ‘જય અંબે’ના નાદ સાથે પોતાની યાત્રા પૂર્ણ કરે છે.
