ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 7 ઓટોમ્બર

 વિશ્વ કપાસ દિવસ — 7 ઓક્ટોબર

દર વર્ષે 7 ઓક્ટોબરે વિશ્વ કપાસ દિવસ (World Cotton Day) ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ માત્ર કપાસના પાકની ઉજવણી નથી, પરંતુ ખેડૂતથી લઈને કાપડ ઉદ્યોગ, વેપાર, રોજગાર અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સુધી કપાસ સાથે જોડાયેલા સમગ્ર ક્ષેત્રના મહત્વને સમજવાનો દિવસ છે. 

 વિશ્વ કપાસ દિવસની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

વિશ્વ કપાસ દિવસની શરૂઆત 7 ઓક્ટોબર 2019ના રોજ જિનીવા સ્થિત WTOના મુખ્યાલયમાં થઈ હતી. આ પહેલ આફ્રિકાના ચાર કપાસ ઉત્પાદક દેશો—બેનિન, બુર્કિના ફાસો, ચાડ અને માલી, જેને “Cotton-4” એટલે કે C-4 દેશો કહેવામાં આવે છે—દ્વારા કરવામાં આવી હતી. 

ત્યારબાદ ઓગસ્ટ 2021માં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાએ 7 ઓક્ટોબરને સત્તાવાર રીતે World Cotton Day તરીકે માન્યતા આપી. 

ખેડૂતો માટે કપાસ કેમ મહત્વનો છે?

કપાસ લાખો ખેડૂતો અને તેમના પરિવારો માટે આવક અને રોજગારનું મહત્વનું સાધન છે. FAO અનુસાર, વિશ્વભરમાં આશરે 24 મિલિયન ખેડૂતો કપાસ ઉગાડે છે અને કપાસની સમગ્ર value chainથી 12.5 કરોડ જેટલા લોકોને રોજગાર મળે છે. 

એટલે કપાસના ભાવમાં ફેરફાર, હવામાનની અસર, પાણીની ઉપલબ્ધતા, જીવાતો અથવા વૈશ્વિક બજારમાં માંગ—આ બધાની સીધી અસર ખેડૂતોની આવક પર પડી શકે છે.

 ભારતમાં કપાસનું મહત્વ

ભારત વિશ્વના મુખ્ય કપાસ ઉત્પાદક દેશોમાંનું એક છે. FAO મુજબ ચીન, ભારત, બ્રાઝિલ, અમેરિકા અને પાકિસ્તાન મળીને વિશ્વના ત્રણ-ચોથાથી વધુ કપાસનું ઉત્પાદન કરે છે. 

ભારતમાં કપાસ માત્ર ખેતરનો પાક નથી. કપાસમાંથી બને છે:

 કપડાં

 દોરો અને યાર્ન

 ઘરવપરાશના ટેક્સટાઇલ

વિવિધ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો

🧴 કપાસના બીજમાંથી વિવિધ ઉત્પાદનો

વિશ્વભરમાં ઉત્પાદિત કપાસમાંથી આશરે 80% કપાસનો ઉપયોગ apparel એટલે કે કપડાં માટે થાય છે, જ્યારે બાકીનો ઉપયોગ ઘરવપરાશના ટેક્સટાઇલ અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોમાં થાય છે. 

કપાસ અને અર્થતંત્ર

કપાસની યાત્રા માત્ર “ખેતરથી કાપડ” સુધી સીમિત નથી. તેની સાથે અનેક લોકો જોડાયેલા છે:

ખેડૂત → જિનિંગ → સ્પિનિંગ → ટેક્સટાઇલ મિલ → કાપડ બનાવટ → ગારમેન્ટ → વેપાર → નિકાસ → ગ્રાહક

આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને Cotton Value Chain કહેવામાં આવે છે.

એટલે કપાસનું ઉત્પાદન વધે ત્યારે માત્ર ખેડૂતને જ નહીં, પરંતુ જિનિંગ મિલો, સ્પિનિંગ મિલો, ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગ, પરિવહન, વેપાર અને ગારમેન્ટ ક્ષેત્રને પણ લાભ થઈ શકે છે. WTO અને FAO બંને કપાસના ઉત્પાદનથી લઈને વેપાર અને processing સુધી સમગ્ર value chainને મહત્વ આપે છે. 

 વિશ્વ કપાસ દિવસ શા માટે જરૂરી છે?

આ દિવસનો મુખ્ય હેતુ કપાસના આર્થિક, સામાજિક અને પર્યાવરણીય મહત્વ અંગે જાગૃતિ લાવવાનો છે. ખાસ કરીને નાના ખેડૂતો, વિકાસશીલ દેશો અને કપાસ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા કામદારોની સમસ્યાઓ તરફ વિશ્વનું ધ્યાન દોરવાનું પણ મહત્વનું કારણ છે. 

આજે કપાસ સામે કેટલાક પડકારો પણ છે:

હવામાન પરિવર્તન અને અનિયમિત વરસાદ

પાણીનો પ્રશ્ન

જીવાતો અને રોગો

કપાસના ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ

કૃત્રિમ ફાઇબર સાથેની સ્પર્ધા

વૈશ્વિક વેપારમાં ફેરફારો

ખેડૂતોની ઉત્પાદન કિંમતમાં વધારો

FAO ખાસ કરીને sustainable cotton production, નવી ટેક્નોલોજી અને વધુ કાર્યક્ષમ ખેતી પદ્ધતિઓ પર ભાર મૂકે છે. 

ગુજરાત માટે ખાસ મહત્વ

ગુજરાત પણ ભારતના મહત્વપૂર્ણ કપાસ ઉત્પાદક વિસ્તારોમાંનું એક છે. તેથી વિશ્વ કપાસ દિવસ ગુજરાતના ખેડૂતો માટે પણ સીધો સંબંધ ધરાવે છે. કપાસના ભાવ, વરસાદ, સિંચાઈ, ઉત્પાદન ખર્ચ અને બજારની સ્થિતિ જેવી બાબતો ખેડૂતોની આવકને અસર કરે છે.

એક સુંદર રીતે કહીએ તો:
 “કપાસ માત્ર સફેદ રૂ નથી… તેની પાછળ ખેડૂતનો પરિશ્રમ, હજારો લોકોનું રોજગાર અને કરોડો રૂપિયાનું અર્થતંત્ર જોડાયેલું છે. ખેતરમાં ઉગેલો કપાસ જ્યારે કાપડ બનીને આપણા શરીર સુધી પહોંચે છે, ત્યારે તેની પાછળ એક લાંબી આર્થિક યાત્રા હોય છે.”