ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 6 ઓક્ટોબર

આજનો ઈતિહાસ: 6 ઓક્ટોબર 

ભારત–સોવિયેત સંબંધો : 1970ના દાયકાની સંપૂર્ણ સમજ

1. પૃષ્ઠભૂમિ — શીતયુદ્ધનો સમય

1970ના દાયકામાં દુનિયા મુખ્યત્વે બે શક્તિશાળી જૂથોમાં વહેંચાયેલી હતી:

અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો

સોવિયેત સંઘ અને તેના સાથી દેશો

આ સમયને શીતયુદ્ધ (Cold War) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

ભારત કોઈ એક મહાસત્તાના સંપૂર્ણ જૂથમાં જોડાવા માંગતું નહોતું. ભારતે બિનજોડાણની નીતિ (Non-Aligned Policy) અપનાવી હતી.

પરંતુ ભારત અને સોવિયેત સંઘ વચ્ચે ધીમે ધીમે વ્યૂહાત્મક સંબંધો ખૂબ મજબૂત બન્યા.

2. 1971ની ભારત–સોવિયેત સંધિ કેમ મહત્વપૂર્ણ હતી?

9 ઓગસ્ટ 1971ના રોજ ભારત અને સોવિયેત સંઘે “શાંતિ, મૈત્રી અને સહકારની સંધિ” પર હસ્તાક્ષર કર્યા.

આ સંધિ પર ભારત તરફથી તત્કાલીન વિદેશ મંત્રી સરદાર સ્વરણ સિંહ અને સોવિયેત સંઘ તરફથી આંદ્રે ગ્રોમિકોએ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

આ સંધિનો સમય ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતો, કારણ કે તે સમયે પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં રાજકીય અને માનવતાવાદી સંકટ ઊભું થયું હતું.

3. પૂર્વ પાકિસ્તાનનું સંકટ

1970માં પાકિસ્તાનમાં સામાન્ય ચૂંટણી યોજાઈ.

પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં શેખ મુજીબુર રહેમાનની અવામી લીગને બહુમતી મળી, પરંતુ સત્તા હસ્તાંતરણનો પ્રશ્ન ઊભો થયો.

ત્યારબાદ પાકિસ્તાની સેનાએ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી.

પરિણામે:

મોટા પ્રમાણમાં હિંસા થઈ

લાખો લોકો ભારત તરફ શરણાર્થી તરીકે આવ્યા

ભારત પર આર્થિક અને સામાજિક દબાણ વધ્યું

પૂર્વ પાકિસ્તાનની સ્વતંત્રતાની ચળવળને વેગ મળ્યો

આ પરિસ્થિતિ અંતે 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ તરફ આગળ વધી.

4. ભારત માટે સોવિયેત સંધિનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

ભારતને ભય હતો કે જો ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધ થાય તો અમેરિકા અને ચીન પાકિસ્તાનની તરફેણ કરી શકે.

આ પરિસ્થિતિમાં સોવિયેત સંઘ સાથેની સંધિએ ભારતને મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી અને વ્યૂહાત્મક આધાર આપ્યો.

ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે આ સંધિ કોઈ સીધી “લશ્કરી ગઠબંધન સંધિ” નહોતી.

પરંતુ તેમાં બંને દેશોએ શાંતિ, સહકાર અને એકબીજાના હિતોને નુકસાન પહોંચાડતી પરિસ્થિતિઓ સામે પરસ્પર સલાહ અને સહકારની ભાવના વ્યક્ત કરી હતી.

5. 1971નું ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ

ડિસેમ્બર 1971માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું.

ભારતીય સેનાએ પૂર્વ મોરચે ઝડપી સફળતા મેળવી.

16 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ પાકિસ્તાની સેનાએ ઢાકામાં આત્મસમર્પણ કર્યું.

આ સાથે બાંગ્લાદેશનું સર્જન થયું.

આ સમગ્ર સંઘર્ષ દરમિયાન સોવિયેત સંઘે ભારતને મહત્વપૂર્ણ રાજદ્વારી સમર્થન આપ્યું.

6. અમેરિકાની ભૂમિકા અને સોવિયેત સંઘ

આ સમયગાળામાં અમેરિકા પાકિસ્તાન સાથે નજીકના સંબંધોમાં હતું.

1971ના યુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકાએ USS Enterprise ધરાવતું પોતાનું નૌકાદળનું ટાસ્ક ફોર્સ બંગાળની ખાડી તરફ મોકલ્યું હતું.

તે સમયે સોવિયેત સંઘે પણ ભારતીય હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની નૌકાદળની હાજરી વધારી હતી.

આ ઘટનાએ ભારત-સોવિયેત વ્યૂહાત્મક સંબંધોનું મહત્વ વધુ સ્પષ્ટ કર્યું.

7. 1973માં શું થયું?

હવે તમારા મૂળ પ્રશ્નનો મુખ્ય ભાગ આવે છે.

6 ઓક્ટોબર 1973ના રોજ આરબ-ઇઝરાયલ યુદ્ધ એટલે કે યોમ કિપ્પુર યુદ્ધ શરૂ થયું.

આ ઘટના ભારત-સોવિયેત સંબંધોની સીધી દ્વિપક્ષીય ઘટના નહોતી.

પરંતુ 1973નો આ આંતરરાષ્ટ્રીય સંદર્ભ મહત્વપૂર્ણ હતો, કારણ કે તે સમયે:

અમેરિકા અને સોવિયેત સંઘ વચ્ચે શીતયુદ્ધ ચાલી રહ્યું હતું

મધ્ય પૂર્વમાં બંને મહાસત્તાઓ અલગ-અલગ પક્ષોને સમર્થન આપતી હતી

વિશ્વની વિદેશ નીતિમાં ભારત જેવા બિનજોડાણવાળા દેશોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ હતી

એટલે 6 ઓક્ટોબર 1973ને ભારત-સોવિયેત સંબંધોની ખાસ તારીખ તરીકે રજૂ કરવા કરતાં 1970ના દાયકાના વ્યાપક શીતયુદ્ધના સંદર્ભમાં જોવું વધુ યોગ્ય છે.

8. સોવિયેત સંઘ પાસેથી ભારતને શું મળ્યું?

ભારત-સોવિયેત સંબંધો માત્ર રાજદ્વારી સ્તરે નહોતા.

સંરક્ષણ ક્ષેત્ર

સોવિયેત સંઘ ભારત માટે મહત્વપૂર્ણ રક્ષણ ભાગીદાર બન્યો.

ભારતને વિવિધ પ્રકારની સૈન્ય ટેક્નોલોજી અને સાધનો મળ્યા, જેમાં:

મિગ વિમાનો

ટેન્ક

તોપખાનું

નૌકાદળ માટેની ટેક્નોલોજી

અન્ય લશ્કરી સાધનો

નો સમાવેશ થતો હતો.

આ સહકારથી ભારતની રક્ષણ ક્ષમતા મજબૂત થઈ.

ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર

સોવિયેત સહાયથી ભારતના ભારે ઉદ્યોગોના વિકાસમાં પણ મદદ મળી.

ખાસ કરીને:

સ્ટીલ ઉદ્યોગ

ભારે મશીનરી

ઊર્જા

ઔદ્યોગિક પ્રોજેક્ટ્સ

ટેક્નિકલ શિક્ષણ

જેવા ક્ષેત્રોમાં સહકાર વધ્યો.

ભિલાઈ સ્ટીલ પ્લાન્ટ ભારત-સોવિયેત ઔદ્યોગિક સહકારનું જાણીતું ઉદાહરણ છે.

9. ભારતને સોવિયેત સંઘ સાથે આટલી નજીકતા કેમ જરૂરી હતી?

ભારત માટે ત્રણ મોટા કારણો હતા:

① સુરક્ષા
ચીન અને પાકિસ્તાન બંને સાથેના સંબંધોને કારણે ભારતને મજબૂત રક્ષણ સહયોગની જરૂર હતી.

② ઔદ્યોગિક વિકાસ
ભારત તે સમયે ભારે ઉદ્યોગો વિકસાવી રહ્યું હતું અને સોવિયેત સંઘે ટેક્નિકલ તથા ઔદ્યોગિક સહયોગ આપ્યો.

③ આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં સોવિયેત સંઘનું વેટો ભારત માટે ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં મહત્વપૂર્ણ બન્યું.

10. તો શું ભારત સોવિયેત સંઘનો “સાથી દેશ” બની ગયું હતું?

સંપૂર્ણ રીતે નહીં.

આ બાબત ખાસ સમજવી જરૂરી છે.

ભારતની વિદેશ નીતિનો આધાર બિનજોડાણ હતો.

ભારત સોવિયેત સંઘ સાથે નજીકના સંબંધો ધરાવતું હતું, પરંતુ તેણે પોતાને સત્તાવાર રીતે સોવિયેત બ્લોકનો સભ્ય બનાવ્યો નહોતો.

ભારતે અમેરિકા સહિત પશ્ચિમી દેશો સાથે પણ સંબંધો જાળવી રાખ્યા.

એટલે ભારતની નીતિને ઘણીવાર “વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા” અથવા તે સમયના સંદર્ભમાં બિનજોડાણ સાથે વ્યાવહારિક રાજદ્વારી તરીકે સમજાવી શકાય.

પરીક્ષા/ન્યૂઝ માટે યાદ રાખવાની તારીખો

તારીખ    ઘટના

9 ઓગસ્ટ 1971    ભારત–સોવિયેત શાંતિ, મૈત્રી અને સહકાર સંધિ
ડિસેમ્બર 1971    ભારત–પાકિસ્તાન યુદ્ધ
16 ડિસેમ્બર 1971    ઢાકામાં પાકિસ્તાની સેનાનું આત્મસમર્પણ
1971    બાંગ્લાદેશનું સર્જન
6 ઓક્ટોબર 1973    યોમ કિપ્પુર યુદ્ધની શરૂઆત — ભારત-સોવિયેત દ્વિપક્ષીય ઘટના નહીં

 એક વાક્યમાં

1970ના દાયકામાં ભારત અને સોવિયેત સંઘની નજીકતા ભારતની સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજદ્વારી માટે મહત્વપૂર્ણ બની, જ્યારે ભારતે સત્તાવાર રીતે બિનજોડાણની નીતિ જાળવી રાખી.