ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ: 3 ઓક્ટોબર

પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના — 1951થી 1956

સ્વતંત્રતા પછી ભારત સામે સૌથી મોટો પડકાર હતો—ગરીબી, બેરોજગારી, ખાદ્યસંકટ અને નબળી કૃષિ વ્યવસ્થા. દેશની અર્થવ્યવસ્થા મુખ્યત્વે ખેતી પર આધારિત હતી અને ભાગલા પછી ખાદ્ય ઉત્પાદન તથા શરણાર્થી પુનર્વસન જેવા પ્રશ્નો પણ ગંભીર હતા.

આ પરિસ્થિતિમાં ભારત સરકારે દેશના વિકાસને આયોજનબદ્ધ બનાવવાનો નિર્ણય લીધો અને **1950માં આયોજન પંચ (Planning Commission)**ની સ્થાપના કરવામાં આવી. ત્યારબાદ 1 એપ્રિલ 1951થી પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના અમલમાં આવી.

 મુખ્ય ધ્યાન કૃષિ અને સિંચાઈ પર

પ્રથમ યોજનામાં ભારે ઉદ્યોગ કરતાં કૃષિ, સિંચાઈ અને વીજળીને વધુ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી. કારણ કે દેશની મોટી વસ્તી ખેતી પર નિર્ભર હતી અને ખાદ્ય ઉત્પાદન વધારવું તાત્કાલિક જરૂરી હતું.

આ સમયગાળામાં મોટા સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ થયું. ખાસ કરીને:

ભાખરા-નાંગલ પ્રોજેક્ટ

દામોદર વેલી પ્રોજેક્ટ

હિરાકુડ ડેમ પ્રોજેક્ટ

આવા પ્રોજેક્ટ્સનો હેતુ માત્ર સિંચાઈ નહોતો; વીજળી ઉત્પાદન અને પૂર નિયંત્રણ પણ મહત્વના હેતુઓ હતા.

 ગ્રામ વિકાસ

ગામડાંના સર્વાંગી વિકાસ માટે Community Development Programme શરૂ કરવામાં આવ્યો. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં કૃષિ, રસ્તા, આરોગ્ય, શિક્ષણ અને સ્થાનિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ થયો.

યોજના કેટલી સફળ રહી?

પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજનાનો લક્ષિત વિકાસ દર આશરે 2.1% હતો, જ્યારે વાસ્તવિક વિકાસ દર લગભગ 3.6% રહ્યો. એટલે કે પ્રથમ યોજના પોતાના વિકાસ લક્ષ્ય કરતાં વધુ વૃદ્ધિ હાંસલ કરવામાં સફળ રહી.

 શા માટે ઐતિહાસિક મહત્વ છે?

પ્રથમ પંચવર્ષીય યોજના માત્ર પાંચ વર્ષનો આર્થિક કાર્યક્રમ નહોતી. તેણે ભારતના વિકાસ માટે એક નવી વિચારધારા સ્થાપી—સરકાર દ્વારા લાંબા ગાળાનું આયોજન કરીને કૃષિ, સિંચાઈ, ઊર્જા, ગ્રામ વિકાસ અને જાહેર ક્ષેત્રમાં રોકાણ કરવું.

આ જ આયોજનની પરંપરાએ આગળની પંચવર્ષીય યોજનાઓ માટે પાયો તૈયાર કર્યો અને સ્વતંત્ર ભારતની વિકાસ નીતિને દિશા આપી.