ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 10 સપ્ટેમ્બર

ગુજરાત અને ગાંધીયુગ — વિસ્તારપૂર્વક

1. ગુજરાત અને મહાત્મા ગાંધીનો સંબંધ

મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ 2 ઓક્ટોબર 1869ના રોજ પોરબંદર, ગુજરાતમાં થયો હતો. તેમના બાળપણ અને યુવાનીનો મોટો ભાગ ગુજરાત સાથે જોડાયેલો રહ્યો. દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહનો પ્રયોગ કર્યા બાદ ગાંધીજી ભારત પરત આવ્યા અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં સક્રિય બન્યા.

ગુજરાત ગાંધીજી માટે માત્ર જન્મભૂમિ નહોતું, પરંતુ તેમની રાજકીય અને સામાજિક પ્રવૃત્તિઓનું એક મહત્વનું પ્રયોગક્ષેત્ર પણ હતું.

ગાંધીજીના વિચારોના મુખ્ય આધાર હતા:

સત્ય

અહિંસા

સત્યાગ્રહ

સ્વદેશી

ખાદી

સામાજિક સમાનતા

ગામડાંનો વિકાસ

અસ્પૃશ્યતા નિવારણ

2. સાબરમતી આશ્રમનું મહત્વ

અમદાવાદમાં આવેલું સાબરમતી આશ્રમ ગાંધીજીના જીવન અને ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલું છે.

ગાંધીજીએ 1917માં સાબરમતી નદીના કિનારે આશ્રમ સ્થાપ્યો. આશ્રમમાંથી સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ ઉપરાંત સામાજિક સુધારણા, સ્વદેશી, ખાદી, શિક્ષણ અને ગ્રામસેવા જેવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન મળ્યું.

આશ્રમ ગાંધીજી માટે માત્ર નિવાસસ્થાન નહોતું. તે તેમના વિચારોને જીવનમાં ઉતારવાનું પ્રયોગસ્થળ હતું.

સાબરમતી આશ્રમમાંથી ચાલેલી મહત્વની પ્રવૃત્તિઓ

ખાદી અને સ્વદેશી:
વિદેશી કપડાંનો બહિષ્કાર કરીને ભારતીય બનાવટની વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરવા લોકોને પ્રેરણા આપવામાં આવી.

અહિંસા:
બ્રિટિશ શાસન સામે લડત હિંસાથી નહીં પરંતુ અહિંસક જનઆંદોલન દ્વારા ચલાવવાનો વિચાર મજબૂત બન્યો.

સામાજિક સુધારણા:
અસ્પૃશ્યતા, ગરીબી અને સામાજિક અસમાનતા સામે ગાંધીજીએ સતત કામ કર્યું.

રાષ્ટ્રીય ચળવળ:
સાબરમતી આશ્રમ અનેક રાષ્ટ્રીય આંદોલનો માટે મહત્વનું કેન્દ્ર બન્યું.

3. ખેડા સત્યાગ્રહ — 1918

ગુજરાતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં ખેડા સત્યાગ્રહ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

પૃષ્ઠભૂમિ

1918માં ખેડા જિલ્લામાં પાકની સ્થિતિ ખૂબ ખરાબ હતી. દુષ્કાળ અને પાકની નિષ્ફળતાને કારણે ખેડૂતો મુશ્કેલીમાં મુકાયા હતા.

ખેડૂતોની માંગ હતી કે જ્યારે પાક પૂરતો થયો નથી ત્યારે સરકાર જમીન મહેસૂલમાં રાહત આપે અથવા વસૂલાત મુલતવી રાખે.

પરંતુ બ્રિટિશ સરકારે મહેસૂલ વસૂલવાની કાર્યવાહી ચાલુ રાખી.

ગાંધીજીની ભૂમિકા

ગાંધીજીએ ખેડૂતોની સ્થિતિ સમજી અને તેમના પ્રશ્નને સંગઠિત રીતે ઉઠાવ્યો.

અહીં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને અન્ય સ્થાનિક કાર્યકરો પણ મહત્વપૂર્ણ રીતે જોડાયા.

ખેડૂતોને અપીલ કરવામાં આવી કે તેઓ અન્યાયી વસૂલાત સામે અહિંસક રીતે એકતા જાળવી રાખે અને સક્ષમ ન હોય તો મહેસૂલ ન ભરે.

ખેડા સત્યાગ્રહનું મહત્વ

ખેડા સત્યાગ્રહે બતાવ્યું કે:સંગઠિત ખેડૂતો અહિંસક રીતે પણ સરકાર સામે પોતાની માંગ રજૂ કરી શકે છે.

આ આંદોલનથી ગુજરાતમાં ગાંધીજી અને વલ્લભભાઈ પટેલનું જનસંપર્ક અને નેતૃત્વ વધુ મજબૂત બન્યું.

4. બારડોલી સત્યાગ્રહ — 1928

જો ખેડા સત્યાગ્રહ ગુજરાતના ખેડૂત આંદોલનનો મહત્વપૂર્ણ આરંભ હતો, તો બારડોલી સત્યાગ્રહ તેની એક અત્યંત સફળ કડી બની.

બારડોલી તે સમયના સુરત જિલ્લામાં આવેલો વિસ્તાર હતો.

મુખ્ય કારણ

બ્રિટિશ સરકારે જમીન મહેસૂલમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો હતો.

ખેડૂતોનું કહેવું હતું કે ખેતીની પરિસ્થિતિ અને આર્થિક સ્થિતિને જોતા આ વધારો અન્યાયી હતો.

ખેડૂતો આ વધારેલા મહેસૂલનો વિરોધ કરવા સંગઠિત થયા.

5. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનું નેતૃત્વ

બારડોલી સત્યાગ્રહનું સૌથી મહત્વનું નામ છે:

વલ્લભભાઈ પટેલ.

ખેડૂતોની વિનંતી બાદ પટેલે આંદોલનનું નેતૃત્વ સ્વીકાર્યું.

તેમણે ખેડૂતોને શિસ્ત, એકતા અને અહિંસાના માર્ગે રહેવાની અપીલ કરી.

આંદોલન દરમિયાન ખેડૂતોને સમજાવવામાં આવ્યું કે:

કોઈ હિંસા કરવી નહીં.

સરકારી દબાણથી ડરવું નહીં.

એકતા તોડવી નહીં.

વધારેલો મહેસૂલ ચૂકવવાનો વિરોધ કરવો.

કોઈપણ ઉશ્કેરણીમાં આવીને કાયદો હાથમાં લેવો નહીં.

6. “સરદાર”ની ઉપાધિ કેવી રીતે મળી?

બારડોલી સત્યાગ્રહની સફળતા બાદ વલ્લભભાઈ પટેલને “સરદાર” તરીકે ઓળખવામાં આવવા લાગ્યા.

બારડોલીની મહિલાઓએ પણ પટેલના નેતૃત્વને ખૂબ મહત્વ આપ્યું અને તેમને “સરદાર” કહીને સંબોધ્યા હોવાની ઐતિહાસિક પરંપરા પ્રસિદ્ધ છે.

આ પછી વલ્લભભાઈ પટેલનું નામ સમગ્ર દેશમાં સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ તરીકે પ્રખ્યાત થયું.

7. બારડોલી સત્યાગ્રહની સફળતા

બારડોલીના ખેડૂતોની એકતા અને અહિંસક વિરોધ સામે સરકારને અંતે પીછેહઠ કરવી પડી.

મહેસૂલ વધારાની સમીક્ષા કરવામાં આવી અને ખેડૂતોને રાહત મળી.

આ સફળતાએ સમગ્ર ભારતમાં સંદેશ આપ્યો કે:

અહિંસક અને સંગઠિત જનઆંદોલન બ્રિટિશ સરકારને પોતાના નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવા મજબૂર કરી શકે છે.

8. ખેડા અને બારડોલી વચ્ચેનો સંબંધ

મુદ્દો    ખેડા સત્યાગ્રહ    બારડોલી સત્યાગ્રહ

વર્ષ    1918    1928
વિસ્તાર    ખેડા, ગુજરાત    બારડોલી, ગુજરાત
મુખ્ય પ્રશ્ન    પાક નિષ્ફળતા છતાં મહેસૂલ વસૂલાત    જમીન મહેસૂલમાં વધારો
મુખ્ય નેતૃત્વ    ગાંધીજી, વલ્લભભાઈ પટેલ સહિત    વલ્લભભાઈ પટેલ
મુખ્ય પદ્ધતિ    અહિંસક સત્યાગ્રહ    અહિંસક સત્યાગ્રહ
મુખ્ય વર્ગ    ખેડૂતો    ખેડૂતો
મહત્વ    ખેડૂત સત્યાગ્રહનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ    સફળ ખેડૂત આંદોલન અને પટેલનું રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ મજબૂત

9. સપ્ટેમ્બર સાથે તેનો શું સંબંધ?

અહીં એક મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.

ખેડા સત્યાગ્રહ (1918) અને બારડોલી સત્યાગ્રહ (1928) સપ્ટેમ્બર મહિનામાં શરૂ થયેલા આંદોલનો નથી. તેથી જો “સપ્ટેમ્બરનો ગુજરાતનો ઇતિહાસ” તૈયાર કરવામાં આવે, તો આ બંનેને સપ્ટેમ્બરની ચોક્કસ તારીખ સાથે જોડવાને બદલે ગુજરાતના ગાંધીયુગના વ્યાપક ઐતિહાસિક સંદર્ભ તરીકે રજૂ કરવું વધુ યોગ્ય છે.

સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ગુજરાતના ઇતિહાસની વાત કરતી વખતે ગાંધીજીના ગુજરાત સાથેના સંબંધ, સાબરમતી આશ્રમ, ખેડા સત્યાગ્રહ, બારડોલી સત્યાગ્રહ અને સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં ગુજરાતની ભૂમિકા સમજાવવી ખૂબ ઉપયોગી બને છે.

10. ગુજરાતનું સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં વિશેષ સ્થાન

ગુજરાતે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને માત્ર રાજકીય નેતાઓ જ નહીં, પરંતુ જનઆંદોલનની એક નવી પદ્ધતિ આપી.

ગુજરાતની ધરતી પરથી:

પોરબંદર → ગાંધીજીનો જન્મ
અમદાવાદ → સાબરમતી આશ્રમ
ખેડા → ખેડૂત સત્યાગ્રહ
બારડોલી → સરદારનું નેતૃત્વ
દાંડી → મીઠાનો સત્યાગ્રહ

આ સમગ્ર પરંપરા બતાવે છે કે ગુજરાત ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં ગાંધીજીના સત્ય અને અહિંસાના પ્રયોગોનું મહત્વનું કેન્દ્ર રહ્યું હતું.