ઇતિહાસ 7 સપ્ટેમ્બર : આજનો ઈતિહાસ

7 સપ્ટેમ્બરનો સંદર્ભ ગુજરાતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને એ અર્થમાં કે ભારતની આઝાદીની લડત માત્ર મહાન નેતાઓની લડત નહોતી—તે લાખો સામાન્ય ભારતીયોના ત્યાગ, સહભાગિતા અને હિંમતનું પરિણામ હતી.

સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સામાન્ય લોકોની ભૂમિકા

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનને ઘણીવાર ગાંધીજી, સરદાર પટેલ, સુભાષચંદ્ર બોઝ, જવાહરલાલ નેહરુ જેવા નેતાઓના નામ સાથે જોડવામાં આવે છે. પરંતુ આ નેતાઓના આહ્વાનને જનઆંદોલન બનાવનાર શક્તિ હતી સામાન્ય જનતા.

ખેડૂતો, મજૂરો, મહિલાઓ, વિદ્યાર્થીઓ, વેપારીઓ અને નાના-મોટા વેપાર કરતા લોકો સુધી સ્વતંત્રતાનો સંદેશ પહોંચ્યો હતો. લોકોએ વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર કર્યો, ખાદી અપનાવી, સરકારી સંસ્થાઓથી અસહકાર કર્યો અને અનેક લોકોએ જેલવાસ પણ ભોગવ્યો.

 ગુજરાત અને ગાંધીજી

ગુજરાતનું નામ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ સાથે ખૂબ ઊંડે જોડાયેલું છે. મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ પોરબંદરમાં થયો અને તેમની જાહેર તથા રાજકીય પ્રવૃત્તિઓમાં ગુજરાતે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.

ગાંધીજીએ સ્વાતંત્ર્યની લડતને માત્ર રાજકીય સંઘર્ષ ન રાખીને સત્ય, અહિંસા, સ્વદેશી અને આત્મનિર્ભરતા સાથે જોડાયેલું લોકઆંદોલન બનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો.

તેમનો વિચાર હતો કે બ્રિટિશ શાસન સામે લડવા માટે દરેક ભારતીય પોતાની રોજિંદી જિંદગીમાં પણ પરિવર્તન લાવે.

 સ્વદેશી અને ખાદીનું મહત્વ

ગાંધીજીના આંદોલનમાં ચરખો અને ખાદી માત્ર કપડાં નહોતા; તે સ્વાભિમાન અને આર્થિક સ્વતંત્રતાનું પ્રતીક હતા.

વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર કરીને ભારતીયોએ બ્રિટિશ અર્થતંત્રને પડકાર્યો. લોકો ખાદી પહેરવા લાગ્યા અને સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન મળ્યું.

ગુજરાતમાં પણ ખાદી, ચરખા અને સ્વદેશીની પ્રવૃત્તિઓએ સામાન્ય લોકોમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના ઊભી કરવામાં મદદ કરી.

 ખેડા અને બારડોલીનું યોગદાન

ગુજરાતના ખેડૂત આંદોલનોએ પણ સ્વાતંત્ર્ય ચળવળને મજબૂત બનાવી.

ખેડા સત્યાગ્રહ (1918) દરમિયાન પાક નિષ્ફળ જવા છતાં કર વસૂલાત સામે ખેડૂતોને સંગઠિત કરવામાં આવ્યા. ગાંધીજી અને સ્થાનિક નેતાઓના માર્ગદર્શન હેઠળ ખેડૂતોએ અહિંસક રીતે પોતાનો વિરોધ વ્યક્ત કર્યો.

ત્યારબાદ બારડોલી સત્યાગ્રહ (1928) ગુજરાતના ઇતિહાસમાં એક ઐતિહાસિક ઘટના બની. સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં ખેડૂતો દ્વારા વધારાના જમીન મહેસૂલ સામે સંગઠિત સત્યાગ્રહ કરવામાં આવ્યો. આ આંદોલનની સફળતાએ સરદાર પટેલની રાષ્ટ્રીય નેતા તરીકેની પ્રતિષ્ઠા વધુ મજબૂત કરી.

દાંડી કૂચ અને ગુજરાત

ગુજરાતની ધરતી પર બનેલી સૌથી પ્રતીકાત્મક ઘટનાઓમાં *દાંડી કૂચ (1930)*નું સ્થાન વિશેષ છે.

ગાંધીજીએ અમદાવાદના સાબરમતી આશ્રમથી દાંડી સુધી પગપાળા યાત્રા કરી અને બ્રિટિશ મીઠાના કાયદાનો વિરોધ કર્યો. મીઠું સામાન્ય માણસના જીવન સાથે જોડાયેલું હોવાથી આ મુદ્દાએ સમગ્ર દેશના સામાન્ય નાગરિકોને આંદોલન સાથે જોડ્યા.

આ ઘટનાએ દુનિયાને બતાવ્યું કે એક સામાન્ય વસ્તુ—મીઠું—પણ સામ્રાજ્યવાદ સામેના જનઆંદોલનનું શક્તિશાળી હથિયાર બની શકે છે.

 મહિલાઓની ભાગીદારી

સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનમાં મહિલાઓની ભૂમિકા પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ હતી. ગુજરાતમાં અનેક મહિલાઓએ વિદેશી કાપડનો બહિષ્કાર, ખાદીનો પ્રચાર, સત્યાગ્રહ અને જનજાગૃતિમાં ભાગ લીધો.

ગાંધીજીના આંદોલનની ખાસિયત એ હતી કે તેમણે સ્વાતંત્ર્યની લડતને ઘરની ચાર દિવાલોમાંથી બહાર કાઢીને મહિલાઓ અને સામાન્ય પરિવાર સુધી પહોંચાડી.

 સૌથી મોટો સંદેશ

આ સમગ્ર ઇતિહાસ આપણને એક મહત્વપૂર્ણ સત્ય સમજાવે છે:

ભારતની આઝાદી કોઈ એક વ્યક્તિ, એક નેતા કે એક રાજકીય પક્ષની સિદ્ધિ નહોતી.

તે લાખો લોકોની સામૂહિક શક્તિનું પરિણામ હતી. કોઈએ જેલવાસ ભોગવ્યો, કોઈએ આર્થિક નુકસાન સહન કર્યું, કોઈએ વિદેશી કપડાંનો ત્યાગ કર્યો, કોઈએ સત્યાગ્રહ કર્યો અને કોઈએ પોતાના જીવનનું બલિદાન આપ્યું.

અને ગુજરાતે આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સત્યાગ્રહ, અહિંસા, સ્વદેશી અને જનભાગીદારીના પ્રયોગો દ્વારા દેશને નવી દિશા આપી.

એટલે 7 સપ્ટેમ્બરનો આ સંદર્ભ આપણને યાદ અપાવે છે કે સ્વતંત્રતા માત્ર મેળવવામાં આવી નહોતી—તે સામાન્ય ભારતીયોના સંઘર્ષ, એકતા અને અડગ સંકલ્પથી જીતી લેવામાં આવી હતી.