ઇતિહાસ આજનો ઈતિહાસ : 9 સપ્ટેમ્બર

1928નું બારડોલી સત્યાગ્રહ — વિસ્તૃત માહિતી

બારડોલી સત્યાગ્રહ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામનું એક મહત્વપૂર્ણ ખેડૂત આંદોલન હતું. વર્ષ 1928માં ગુજરાતના સુરત જિલ્લાના બારડોલી તાલુકામાં ખેડૂતો પર લાદવામાં આવેલા વધારાના જમીન મહેસૂલ સામે આ સત્યાગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો. આ આંદોલનનું નેતૃત્વ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલે કર્યું હતું અને આ જ આંદોલન પછી તેમને *“સરદાર”*ની ઉપાધિ મળી.

 બારડોલી સત્યાગ્રહનું મુખ્ય કારણ શું હતું?

બારડોલી વિસ્તાર મુખ્યત્વે ખેતી આધારિત હતો. ખેડૂતોને ખેતીમાંથી થતી આવક પર જ જીવન નિર્વાહ કરવો પડતો હતો.

તે સમયે બ્રિટિશ સરકારે જમીનના મહેસૂલનું નવું મૂલ્યાંકન કર્યું. આ મૂલ્યાંકન બાદ ખેડૂતો પાસેથી જમીન મહેસૂલમાં લગભગ 22% વધારો વસૂલવાનો નિર્ણય કરવામાં આવ્યો.

ખેડૂતોનું કહેવું હતું કે:

ખેતીની આવકમાં તે પ્રમાણમાં વધારો થયો નથી.

પાકની સ્થિતિ નબળી હતી.

ખેડૂતો પહેલેથી જ આર્થિક મુશ્કેલીમાં હતા.

વધારેલો મહેસૂલ અન્યાયી હતો.

આથી ખેડૂતોમાં ભારે અસંતોષ ફેલાયો.

ખેડૂતોની માંગ

ખેડૂતોની મુખ્ય માંગ હતી કે વધારેલો જમીન મહેસૂલ પાછો ખેંચવામાં આવે અને યોગ્ય રીતે મહેસૂલનું પુનઃમૂલ્યાંકન કરવામાં આવે.

ખેડૂતોએ સરકારને પોતાની સમસ્યા સમજાવવા માટે અનેક પ્રયાસો કર્યા, પરંતુ તેમની માંગને યોગ્ય પ્રતિસાદ મળ્યો નહીં.

આ પછી ખેડૂતો સંગઠિત થવા લાગ્યા.

 વલ્લભભાઈ પટેલનું નેતૃત્વ

બારડોલીના ખેડૂતોના પ્રતિનિધિઓએ વલ્લભભાઈ પટેલને આંદોલનનું નેતૃત્વ કરવા વિનંતી કરી.

શરૂઆતમાં પટેલે પરિસ્થિતિનો અભ્યાસ કર્યો અને ખેડૂતોની તૈયારી તપાસી. તેમણે ખેડૂતોને સમજાવ્યું કે જો સત્યાગ્રહ કરવો હોય તો:

“કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં હિંસા કરવી નહીં અને સરકારના દબાણ સામે ઝુકવું નહીં.”

ખેડૂતો તેમના નેતૃત્વ હેઠળ સંગઠિત થયા.

 સત્યાગ્રહની શરૂઆત

12 ફેબ્રુઆરી 1928ના રોજ બારડોલી સત્યાગ્રહની શરૂઆત થઈ.

ખેડૂતોએ નક્કી કર્યું કે તેઓ વધારેલો મહેસૂલ ભરશે નહીં.

પરંતુ આ વિરોધ સંપૂર્ણપણે અહિંસક હતો.

ખેડૂતોએ:

વધારેલો મહેસૂલ ચૂકવવાનો ઇનકાર કર્યો.

સરકારી દબાણ છતાં હિંસા ન કરી.

જમીન જપ્ત કરવાની કાર્યવાહીનો સામનો કર્યો.

એકબીજાને સંગઠિત રાખ્યા.

સત્યાગ્રહના નિયમોનું પાલન કર્યું.

સરકારની કાર્યવાહી

બ્રિટિશ સરકારે ખેડૂતો પર દબાણ લાવવા માટે કડક પગલાં લીધાં.

સરકારે કેટલાક ખેડૂતોની:

જમીન અને મિલકત જપ્ત કરી.

કેટલાક ખેડૂતોના પશુઓ અને અન્ય સંપત્તિની પણ જપ્તી કરવામાં આવી.

પરંતુ ખેડૂતો પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહ્યા.

સરકારી અધિકારીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી હરાજીમાં પણ લોકોને ભાગ ન લેવા માટે સત્યાગ્રહીઓએ જનજાગૃતિ ફેલાવી.

 મહિલાઓની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા

બારડોલી સત્યાગ્રહમાં મહિલાઓએ પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હતું.

તેઓ:

સત્યાગ્રહીઓનો ઉત્સાહ વધારતી.

ગામેગામ જનજાગૃતિ ફેલાવતી.

સરકારની કાર્યવાહી સામે લોકોને સંગઠિત કરતી.

પુરુષો સાથે ખભેખભો મિલાવીને આંદોલનમાં જોડાઈ.

મણિબહેન પટેલ સહિત અનેક મહિલાઓએ આંદોલનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

 “સરદાર”ની ઉપાધિ કેવી રીતે મળી?

બારડોલીના સત્યાગ્રહ દરમિયાન વલ્લભભાઈ પટેલના નેતૃત્વથી ખેડૂતો ખૂબ પ્રભાવિત થયા.

તેમના સંગઠન, શિસ્ત અને નેતૃત્વને કારણે બારડોલીની મહિલાઓએ તેમને પ્રેમ અને સન્માનથી “સરદાર” તરીકે સંબોધવા શરૂ કર્યા.

આ પછી વલ્લભભાઈ પટેલ “સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ” તરીકે સમગ્ર દેશમાં જાણીતા બન્યા.

સત્યાગ્રહની સફળતા

ખેડૂતોની એકતા અને અહિંસક સંઘર્ષ સામે બ્રિટિશ સરકારને અંતે સમાધાન તરફ આવવું પડ્યું.

સરકારે વધારેલા મહેસૂલના પ્રશ્નની તપાસ માટે સમિતિની વ્યવસ્થા કરી.

તપાસ બાદ ખેડૂતો પર લાદવામાં આવેલો વધારાનો મહેસૂલ યોગ્ય ન હોવાનું સ્પષ્ટ થયું અને મહેસૂલમાં રાહત આપવામાં આવી.

જપ્ત કરવામાં આવેલી ઘણી જમીનો ખેડૂતોને પરત મળી.

આ રીતે બારડોલી સત્યાગ્રહ ખેડૂતોની મોટી જીત સાબિત થયો.

 બારડોલી સત્યાગ્રહનું ઐતિહાસિક મહત્વ

બારડોલી સત્યાગ્રહ માત્ર જમીન મહેસૂલ સામેનું આંદોલન નહોતું. તેણે ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળને અનેક રીતે મજબૂત બનાવી.

 ખેડૂતોમાં રાજકીય જાગૃતિ

ખેડૂતોને સમજાયું કે સંગઠિત અને અહિંસક રીતે અન્યાયનો વિરોધ કરી શકાય છે.

 અહિંસક આંદોલનની શક્તિ

બારડોલીએ સાબિત કર્યું કે હિંસા વિના પણ સરકાર પર અસરકારક દબાણ લાવી શકાય છે.

 વલ્લભભાઈ પટેલનું રાષ્ટ્રીય નેતૃત્વ

આંદોલન બાદ પટેલનું નેતૃત્વ ગુજરાતની બહાર પણ વધુ પ્રભાવશાળી બન્યું.

ખેડૂતો અને રાષ્ટ્રીય ચળવળ વચ્ચે જોડાણ

ખેડૂત પ્રશ્નો સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના મહત્વના મુદ્દા બન્યા.

 ગાંધીજીના સત્યાગ્રહના સિદ્ધાંતોની સફળતા

સત્ય, અહિંસા, શિસ્ત અને સંગઠનની શક્તિનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બારડોલીમાં જોવા મળ્યું.

પરીક્ષા માટે યાદ રાખવા જેવી તારીખો

મુદ્દો    માહિતી

આંદોલન    બારડોલી સત્યાગ્રહ
વર્ષ    1928
સ્થળ    બારડોલી, સુરત, ગુજરાત
મુખ્ય પ્રશ્ન    જમીન મહેસૂલમાં વધારો
મહેસૂલ વધારો    લગભગ 22%
નેતા    વલ્લભભાઈ પટેલ
શરૂઆત    12 ફેબ્રુઆરી 1928
સ્વરૂપ    અહિંસક સત્યાગ્રહ
પરિણામ    ખેડૂતોને મહેસૂલમાં રાહત અને જપ્ત મિલકતો અંગે રાહત
ઐતિહાસિક ઉપાધિ    વલ્લભભાઈ પટેલને “સરદાર” તરીકે લોકપ્રિયતા મળી