હેલ્થ આયુર્વેદ સંશોધન માટે મહાદાન : ITRA જામનગરને સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન રાણાનું દેહદાન, માનવસેવા અને જ્ઞાનદાનનું પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ.

જામનગર સ્થિત આયુર્વેદ શિક્ષણ અને સંશોધન ક્ષેત્રની અગ્રણી સંસ્થા ITRA (ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ટીચિંગ એન્ડ રિસર્ચ ઇન આયુર્વેદ) ને વધુ એક મહત્વપૂર્ણ દેહદાન પ્રાપ્ત થતા સમગ્ર આયુર્વેદ જગતમાં ભાવનાત્મક અને પ્રેરણાદાયી વાતાવરણ સર્જાયું છે. સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાએ જીવનકાળ દરમિયાન વ્યક્ત કરેલી અંતિમ ઇચ્છા અનુસાર તેમના નિધન બાદ દેહદાન કરવામાં આવતા માનવસેવા, શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક સંશોધનને નવી દિશા મળી છે.

આ દેહદાન માત્ર એક ઔપચારિક પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ માનવજાતના કલ્યાણ માટે કરવામાં આવેલું એક મહાન યોગદાન છે. દેહદાન દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ પોતાના મૃત્યુ બાદ પણ જીવંત રહે છે, કારણ કે તેના શરીર દ્વારા ભવિષ્યના ડોક્ટરો, વૈજ્ઞાનિકો અને સંશોધકોને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. જામનગરની ITRA સંસ્થાને પ્રાપ્ત થયેલું આ દેહદાન આયુર્વેદ ક્ષેત્રમાં અભ્યાસ અને સંશોધન માટે અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.

મળતી માહિતી મુજબ ગત રવિવાર તા. ૨૪ મેના રોજ એમ.પી. શાહ મ્યુનિસિપલ વૃદ્ધાશ્રમના સૌજન્યથી સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાનું દેહદાન ITRA જામનગરને પ્રાપ્ત થયું હતું. દિવંગતની અંતિમ ઇચ્છાને માન આપીને તેમના નિકટતમ સંબંધીઓ જયદીપ તથા તેજશ રાઠોડ (દોહિત્ર), રહે. આણદાબાવા ચકલો, જામનગર દ્વારા સંમતિ આપવામાં આવી હતી. પરિવારજનોના આ માનવતાભર્યા નિર્ણયને સમાજમાં પણ ખૂબ પ્રશંસા મળી રહી છે.

સામાન્ય રીતે મૃત્યુ પછી શરીરને અગ્નિદાહ કે દફનવિધિ માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, પરંતુ દેહદાન કરનાર વ્યક્તિ પોતાનું શરીર વૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક હેતુઓ માટે અર્પણ કરે છે. આ પ્રકારનું દાન સમાજ માટે ખૂબ જ મૂલ્યવાન ગણાય છે. ખાસ કરીને મેડિકલ અને આયુર્વેદ ક્ષેત્રમાં વિદ્યાર્થીઓને માનવ શરીરનું વ્યવહારૂ જ્ઞાન મેળવવામાં દેહદાન અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

ITRA જામનગર દેશની અગ્રણી આયુર્વેદિક સંસ્થાઓમાંની એક છે. અહીં આયુર્વેદના વિવિધ વિષયો પર શિક્ષણ, સંશોધન અને પ્રાયોગિક અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને રચના શરીર વિભાગ (Anatomy Department) માં વિદ્યાર્થીઓને માનવ શરીરની રચના, અંગો, નસો અને વિવિધ પ્રણાલીઓ અંગે ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ કરાવવામાં આવે છે.

વિદ્યાર્થીઓ માટે માત્ર પુસ્તકી જ્ઞાન પૂરતું હોતું નથી. માનવ શરીરના વાસ્તવિક અભ્યાસ માટે દેહદાનથી પ્રાપ્ત થતી બોડીઓ અત્યંત ઉપયોગી સાબિત થાય છે. જેના કારણે વિદ્યાર્થીઓ વધુ સચોટ રીતે શરીરની રચનાને સમજી શકે છે અને ભવિષ્યમાં સારા ચિકિત્સક બની શકે છે.

ITRAના રચના શરીર વિભાગમાં સ્નાતક અને અનુસ્નાતક વિદ્યાર્થીઓ માટે ચિકિત્સક સંશોધન તથા પ્રાયોગિક અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. આવી સ્થિતિમાં સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાએ આપેલું આ મહાદાન આયુર્વેદ ક્ષેત્રમાં કાર્યરત વિદ્યાર્થીઓ અને સંશોધકો માટે અત્યંત કિંમતી સાબિત થવાનું છે.

આ પ્રસંગે ITRA જામનગરના ડાયરેક્ટર પ્રો. તનુજા નેસરીના માર્ગદર્શન હેઠળ રચના શરીર વિભાગના વડા પ્રો. કલ્પના રાજે તથા સ્ટાફ દ્વારા દિવંગતને ભાવપૂર્વક શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરવામાં આવી હતી. તેમણે દેહદાનના આ મહાન કાર્યને માનવજાત માટે પ્રેરણાદાયી ગણાવ્યું હતું.

સંસ્થાના અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે દેહદાન દ્વારા માત્ર મેડિકલ અભ્યાસને જ નહીં પરંતુ આયુર્વેદિક સંશોધનને પણ નવી તકો પ્રાપ્ત થાય છે. ખાસ કરીને પરંપરાગત ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિ ‘આયુર્વેદ’ને વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી વધુ મજબૂત બનાવવા માટે આવા દાન અત્યંત જરૂરી છે.

દેહદાન વિશે સમાજમાં હજુ પણ ઘણી ગેરસમજો અને અંધશ્રદ્ધાઓ જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો ધાર્મિક માન્યતાઓ કે અજ્ઞાનતાના કારણે દેહદાનથી દૂર રહે છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં લોકોમાં જાગૃતિ વધતા હવે વધુ લોકો દેહદાન અને અંગદાન જેવા મહાન કાર્યો તરફ આગળ આવી રહ્યા છે.

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે દેહદાન એ માનવસેવાનો સર્વોચ્ચ પ્રકાર છે. કોઈ વ્યક્તિ પોતાના મૃત્યુ બાદ પણ સમાજને જ્ઞાન અને સેવા આપી શકે તેનાથી મોટું યોગદાન બીજું હોઈ શકે નહીં. ખાસ કરીને મેડિકલ અને આયુર્વેદિક શિક્ષણ ક્ષેત્રમાં દેહદાન વગર પ્રાયોગિક અભ્યાસ અધૂરો રહી જાય છે.

જામનગરની ITRA સંસ્થા દેશભરમાં આયુર્વેદિક શિક્ષણ અને સંશોધન માટે જાણીતી છે. અહીં દેશના વિવિધ રાજ્યોમાંથી વિદ્યાર્થીઓ અભ્યાસ કરવા આવે છે. સંસ્થા દ્વારા આયુર્વેદના પ્રાચીન જ્ઞાનને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

દેહદાનથી મળતી બોડીઓના આધારે વિદ્યાર્થીઓને શરીરરચના વિજ્ઞાન (Anatomy) નું સચોટ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે. જે ભવિષ્યમાં નિદાન અને સારવાર માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ સાબિત થાય છે.

સામાજિક કાર્યકરોનું કહેવું છે કે દેહદાન અંગે વધુ જાગૃતિ લાવવાની જરૂર છે. જો સમાજમાં વધુ લોકો દેહદાન માટે આગળ આવશે તો મેડિકલ અને આયુર્વેદિક સંસ્થાઓને સંશોધન અને શિક્ષણ માટે મોટી મદદ મળી શકે.

ITRA દ્વારા પણ લોકોને દેહદાન અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. કોઈપણ વ્યક્તિ પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન દેહદાન માટે સંમતિ આપી શકે છે અને પરિવારજનોને તેની જાણ કરી શકે છે. મૃત્યુ બાદ પરિવારજનોની સંમતિથી દેહદાનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં આવે છે.

આ પ્રસંગે સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્યમાં પણ જો કોઈ વ્યક્તિ મૃત્યુ બાદ દેહદાન કરવાની ઇચ્છા ધરાવતી હોય તો તેઓ ITRA જામનગરના રચના શરીર વિભાગનો સંપર્ક કરી શકે છે. અહીં જરૂરી માર્ગદર્શન અને માહિતી આપવામાં આવશે.

દેહદાનની આ ઘટના માત્ર એક સમાચાર નથી, પરંતુ સમાજ માટે એક મોટો સંદેશ છે. જીવન પછી પણ માનવસેવા શક્ય છે અને દેહદાન દ્વારા કોઈ વ્યક્તિ અનેક ભવિષ્યના ડોક્ટરો અને સંશોધકોના શિક્ષણમાં યોગદાન આપી શકે છે.

સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાના આ મહાન કાર્યને કારણે હવે અનેક વિદ્યાર્થીઓને પ્રાયોગિક અભ્યાસમાં મદદ મળશે. તેમના દેહદાન દ્વારા આયુર્વેદ સંશોધનને પણ નવી દિશા મળશે.

સમાજમાં આવા કાર્યો લોકો માટે પ્રેરણારૂપ બને છે. ખાસ કરીને નવી પેઢીને સમજાવવામાં મદદ મળે છે કે માનવજીવનનું સાચું મૂલ્ય માત્ર પોતાના માટે જીવવામાં નથી, પરંતુ સમાજ અને માનવજાત માટે કંઈક આપવાથી છે.

દેહદાન, અંગદાન અને રક્તદાન જેવી સેવાઓ માનવતાના શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણો ગણાય છે. આજના સમયમાં જ્યારે સમાજ અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે ત્યારે આવા મહાન કાર્યો માનવતા પ્રત્યે વિશ્વાસ વધુ મજબૂત બનાવે છે.

જામનગરમાં થયેલ આ દેહદાનની ઘટનાએ ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે માનવસેવા માટે સંપત્તિ નહીં પરંતુ સંવેદના અને સકારાત્મક વિચારધારા જરૂરી છે. સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાનું આ યોગદાન લાંબા સમય સુધી આયુર્વેદ જગતમાં યાદ રાખવામાં આવશે.

તેમના પરિવારજનો દ્વારા અંતિમ ઇચ્છાનો માન રાખીને લેવામાં આવેલો નિર્ણય પણ એટલો જ પ્રશંસનીય ગણાય છે. કારણ કે આવા નિર્ણય માટે સંવેદનશીલતા, સમજદારી અને સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારીની ભાવના જરૂરી હોય છે.

આ સમગ્ર ઘટનાએ જામનગર સહિત સમગ્ર ગુજરાતમાં દેહદાન અંગે નવી ચર્ચા જગાવી છે. લોકો હવે દેહદાન અને તેના મહત્વ અંગે વધુ માહિતી મેળવવા માટે આગળ આવી રહ્યા છે.

આ રીતે સ્વ. ધનલક્ષ્મીબહેન ચંદુલાલ રાણાનું દેહદાન માત્ર એક વ્યક્તિનું મહાદાન નથી, પરંતુ તે આયુર્વેદિક શિક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને માનવસેવાના ક્ષેત્રમાં એક અમૂલ્ય યોગદાન તરીકે હંમેશા યાદ રહેશે.