હેલ્થ ભરૂચનો કરોડોનો STP પ્રોજેક્ટ બન્યો સફેદ હાથી 10 વર્ષ બાદ પણ અધૂરી ભૂગર્ભ ગટર યોજના, ઉદ્યોગો સાથે એકેય પાણી વેચાણ કરાર નહીં.

ભરૂચ શહેરના આધુનિક વિકાસ અને સ્વચ્છતા માટે દાયકાથી વધુ સમય પહેલા શરૂ કરાયેલી ભૂગર્ભ ગટર યોજના અને સ્યુએજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) પ્રોજેક્ટ હવે પ્રશ્નોના ઘેરામાં આવી ગયો છે. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચે ઊભો કરાયેલો આ મહત્ત્વાકાંક્ષી પ્રોજેક્ટ આજે “સફેદ હાથી” સાબિત થઈ રહ્યો હોવાના આક્ષેપો ઉઠી રહ્યા છે. વર્ષો પહેલા શહેરને આધુનિક સુવિધાઓથી સજ્જ બનાવવાની અને ગંદા પાણીને શુદ્ધ કરીને ઉદ્યોગોને વેચી પાલિકાને આવક ઉભી કરવાની મોટી જાહેરાતો કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આજે 10 વર્ષ બાદ પણ યોજના અધૂરી છે અને એકેય ઉદ્યોગ સાથે પાણી વેચાણ માટે MOU થયા નથી.

ભરૂચ શહેરમાં વધતી વસ્તી, ગંદકી અને પ્રદૂષણની સમસ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને વર્ષ 2013-14 દરમિયાન ભૂગર્ભ ગટર યોજનાનો પ્રારંભ કરવામાં આવ્યો હતો. શહેરના ગંદા પાણીના યોગ્ય નિકાલ અને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે આ યોજના અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 2017માં ગુજરાત અર્બન ડેવલોપમેન્ટ કોર્પોરેશન એટલે કે GUDC દ્વારા STP સ્થાપવાની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી.

આ સમગ્ર પ્રોજેક્ટ પાછળનો મુખ્ય હેતુ માત્ર ગંદા પાણીના નિકાલ પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. પાલિકાના દાવા મુજબ શહેરમાંથી નીકળતા ગંદા પાણીને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી શુદ્ધ કરીને ઉદ્યોગોને વેચવામાં આવશે અને તેના દ્વારા ભરૂચ નગરપાલિકાને આવકનો નવો અને કાયમી સ્ત્રોત મળશે. તે સમયે આ યોજનાને “સ્વચ્છતા સાથે આવક”નો મોડેલ ગણાવી રજૂ કરવામાં આવી હતી.

ભરૂચ ઔદ્યોગિક શહેર તરીકે ઓળખાય છે. શહેર અને આસપાસના વિસ્તારમાં મોટી સંખ્યામાં કેમિકલ, ટેક્સટાઇલ અને અન્ય ઉદ્યોગો કાર્યરત છે. તેથી ઉદ્યોગોને પાણીની સતત જરૂરિયાત રહેતી હોવાથી પાલિકાએ ધારણા રાખી હતી કે શુદ્ધ કરાયેલ પાણી સરળતાથી વેચી શકાશે. આ પ્રોજેક્ટને કારણે નદીનું પ્રદૂષણ પણ ઘટશે અને પાલિકાની આર્થિક સ્થિતિ પણ મજબૂત બનશે તેવા દાવાઓ કરવામાં આવ્યા હતા.

વર્ષ 2024માં નાહિયેર ખાતે યોજાયેલી સભામાં આ STP પ્લાન્ટ કાર્યરત થઈ ગયો હોવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. તે સમયે સ્થાનિક રાજકીય અને વહીવટી આગેવાનો દ્વારા આ પ્રોજેક્ટને ભરૂચ માટે ઐતિહાસિક સિદ્ધિ ગણાવવામાં આવ્યો હતો. પરંતુ હવે હકીકત સામે આવતા સમગ્ર પ્રોજેક્ટની કામગીરી અને આયોજન સામે ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.

મહત્વની બાબત એ છે કે આજદિન સુધી એકપણ ઉદ્યોગ સાથે પાણી વેચાણ માટે મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ એટલે કે MOU કરવામાં આવ્યા નથી. જે પ્રોજેક્ટનો મુખ્ય આધાર ઉદ્યોગોને પાણી વેચીને આવક મેળવવાનો હતો, તે જ બાબતમાં સંપૂર્ણ નિષ્ફળતા સામે આવી રહી છે. જેના કારણે કરોડો રૂપિયાનો ખર્ચ થયા છતાં પાલિકાને કોઈ ખાસ આર્થિક લાભ મળતો નથી.

સ્થાનિક લોકો અને સામાજિક કાર્યકરોના આક્ષેપ મુજબ પ્લાન્ટમાં ટ્રીટ થતું લાખો લીટર પાણી હાલમાં કોઈ ઉપયોગમાં લેવામાં આવતું નથી અને તેને સીધું નદીમાં છોડવામાં આવે છે. જો આ આક્ષેપ સાચા હોય તો તે સમગ્ર પ્રોજેક્ટની ઉપયોગિતા ઉપર મોટો પ્રશ્નચિહ્ન ઉભું કરે છે. કારણ કે જે પાણી વેચીને આવક મેળવવાની વાતો થઈ રહી હતી તે જ પાણીનો હાલ કોઈ વ્યવસાયિક ઉપયોગ થઈ રહ્યો નથી.

શહેરના નાગરિકોમાં હવે આ મુદ્દે ભારે અસંતોષ જોવા મળી રહ્યો છે. લોકોનું કહેવું છે કે શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં હજુ પણ ભૂગર્ભ ગટર યોજનાનું કામ અધૂરું છે. ઘણા વિસ્તારોમાં રસ્તાઓ ખોદાયા બાદ યોગ્ય રીતે મરામત કરવામાં આવી નથી. વરસાદી ઋતુ દરમિયાન ગંદુ પાણી ભરાવાની સમસ્યાઓ પણ યથાવત્ છે. ત્યારે કરોડોનો ખર્ચ છતાં લોકોને સુવિધાનો લાભ નહીં મળતા લોકોમાં પ્રશ્નો ઊભા થઈ રહ્યા છે.

સ્થાનિક વેપારીઓ અને રહેવાસીઓનું કહેવું છે કે છેલ્લા દાયકામાં ગટર યોજનાના નામે અનેક વખત રસ્તાઓ ખોદવામાં આવ્યા, જેના કારણે વાહનવ્યવહાર અને વેપાર ઉપર અસર પડી હતી. લોકો આશા રાખી રહ્યા હતા કે યોજના પૂર્ણ થયા બાદ શહેરમાં સ્વચ્છતા અને સુવિધાઓમાં સુધારો આવશે, પરંતુ આજે પણ સ્થિતિમાં ખાસ ફેરફાર જોવા મળતો નથી.

પૂર્વ વિપક્ષી નેતા સમસાદઅલી સૈયદે આ મુદ્દે આકરા પ્રહાર કરતા જણાવ્યું હતું કે આખો પ્રોજેક્ટ માત્ર કાગળ ઉપર જ સીમિત રહ્યો હોય તેવી સ્થિતિ છે. તેમણે આક્ષેપ કર્યો હતો કે ઉદ્યોગોને પાણી વેચીને આવક વધારવાના દાવાઓ માત્ર જાહેરાતો પૂરતા જ રહ્યા છે. વહીવટી તંત્ર પાસે આ બાબતે કોઈ સ્પષ્ટ અને નક્કર આયોજન નથી.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે જો પ્રોજેક્ટ શરૂ કરતા પહેલા ઉદ્યોગો સાથે ચર્ચા કરીને લાંબા ગાળાના કરાર કરવામાં આવ્યા હોત તો આજે પાલિકાને આર્થિક લાભ મળતો હોત. પરંતુ યોગ્ય આયોજનના અભાવે હવે સમગ્ર પ્રોજેક્ટ ભારરૂપ બની રહ્યો છે.

બીજી તરફ નગરપાલિકાના મુખ્ય અધિકારી હરીશ અગ્રવાલે જણાવ્યું હતું કે GUDC દ્વારા હાથ ધરાયેલી બીજા તબક્કાની કામગીરી હાલ આશરે 40 ટકા જેટલી પૂર્ણ થઈ છે. તેમણે કહ્યું હતું કે પ્રથમ તબક્કા હેઠળ દરરોજ અંદાજે 22 MLD ગંદા પાણીનું ટ્રીટમેન્ટ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

અધિકારીઓનું કહેવું છે કે યોજના તબક્કાવાર આગળ વધી રહી છે અને ભવિષ્યમાં ઉદ્યોગો સાથે સમજૂતી કરાર માટે પ્રયાસો કરવામાં આવશે. જોકે લોકોનું કહેવું છે કે દાયકાથી વધુ સમય વીતી ગયો હોવા છતાં હજુ પણ “ભવિષ્યમાં થશે” જેવા જવાબો આપવામાં આવી રહ્યા છે.

આ સમગ્ર મુદ્દે હવે નાણાકીય બોજાનો પ્રશ્ન પણ ગંભીર બની રહ્યો છે. મળતી માહિતી મુજબ વર્ષ 2028માં ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરની મુદત પૂર્ણ થવાની છે. ત્યારબાદ આ વિશાળ પ્લાન્ટના સંચાલન અને જાળવણીનો ખર્ચ સીધો નગરપાલિકાને ઉઠાવવો પડશે. જેમાં લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

જો પાણી વેચાણ દ્વારા આવક ઉભી નહીં થાય તો ભવિષ્યમાં આ ખર્ચ પાલિકા માટે ભારે સાબિત થઈ શકે છે. સ્થાનિક લોકોનું કહેવું છે કે પહેલેથી જ નગરપાલિકાની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત નથી, ત્યારે વધુ એક ખર્ચાળ પ્રોજેક્ટ જનતાના માથે બોજો બની શકે છે.

પર્યાવરણના દૃષ્ટિકોણથી પણ આ પ્રોજેક્ટ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. ગંદા પાણીનું યોગ્ય ટ્રીટમેન્ટ કરીને નદીમાં છોડવાથી પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. પરંતુ જો યોજના સંપૂર્ણ ક્ષમતાથી કાર્યરત નહીં હોય તો પર્યાવરણને પણ તેની અસર થઈ શકે છે.

પર્યાવરણપ્રેમીઓનું કહેવું છે કે STP પ્લાન્ટ માત્ર રાજકીય જાહેરાતો માટે નહીં પરંતુ શહેરના લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે અસરકારક રીતે કાર્ય કરવો જોઈએ. જો ગંદા પાણીના વૈજ્ઞાનિક સંચાલન ઉપર યોગ્ય ધ્યાન નહીં આપવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં નદી પ્રદૂષણ અને આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ વધી શકે છે.

સ્થાનિક નાગરિકો હવે માંગ કરી રહ્યા છે કે સમગ્ર પ્રોજેક્ટની સ્વતંત્ર તપાસ થવી જોઈએ. અત્યાર સુધી કેટલો ખર્ચ થયો, કેટલી કામગીરી પૂર્ણ થઈ, પ્લાન્ટમાંથી કેટલું પાણી ટ્રીટ થાય છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે તેની સંપૂર્ણ માહિતી જાહેર કરવામાં આવે તેવી માંગ ઉઠી રહી છે.

કેટલાક સામાજિક આગેવાનોનું કહેવું છે કે જો યોગ્ય આયોજન અને પારદર્શકતા હોત તો આ પ્રોજેક્ટ ભરૂચ માટે આવક અને વિકાસનું મોટું કેન્દ્ર બની શક્યો હોત. પરંતુ બેદરકારી અને ધીમી કામગીરીના કારણે હવે લોકોમાં વિશ્વાસ ઘટી રહ્યો છે.

વિશેષજ્ઞોનું માનવું છે કે શહેરોના વિકાસ માટે ભૂગર્ભ ગટર અને STP જેવી યોજનાઓ અત્યંત જરૂરી છે. પરંતુ આવા પ્રોજેક્ટ માત્ર બાંધકામ સુધી મર્યાદિત ન રહેવા જોઈએ. તેમની લાંબા ગાળાની કામગીરી, નાણાકીય આયોજન અને વ્યવસાયિક ઉપયોગ અંગે પણ ગંભીરતાથી કામ થવું જોઈએ.

ભરૂચ જેવા ઔદ્યોગિક શહેરમાં ટ્રીટેડ પાણીનો ઉપયોગ કરીને તાજા પાણી ઉપરનો દબાણ ઘટાડી શકાય તેમ હતું. ઉદ્યોગો માટે ટ્રીટેડ પાણી ઉપયોગી બની શકે છે, પરંતુ તેના માટે યોગ્ય માર્કેટિંગ, કરાર અને પુરવઠા વ્યવસ્થા જરૂરી છે. હાલ તે જ બાબતમાં સૌથી મોટી ખામી જોવા મળી રહી છે.

દાયકાથી ચાલતી આ યોજના હવે લોકો માટે વિકાસ કરતાં વધુ વિવાદ અને પ્રશ્નોનું કારણ બની રહી છે. કરોડો રૂપિયાના ખર્ચ બાદ પણ જો પ્રોજેક્ટમાંથી નગરપાલિકાને આવક ન મળે અને શહેરને સંપૂર્ણ સુવિધા ન મળે તો લોકોમાં અસંતોષ વધવો સ્વાભાવિક છે.

હવે સમગ્ર ભરૂચ શહેરની નજર એક જ બાબત ઉપર છે કે આ યોજના આખરે ક્યારે પૂર્ણ થશે? શું ઉદ્યોગો સાથે પાણી વેચાણ માટેના કરારો થશે? શું પાલિકાને ખરેખર આર્થિક લાભ મળશે? કે પછી આ પ્રોજેક્ટ માત્ર કાગળ ઉપરની સફળતા બની રહેશે?

આ પ્રશ્નોના જવાબ આગામી વર્ષોમાં મળશે, પરંતુ હાલ માટે એટલું ચોક્કસ કહી શકાય કે ભરૂચનો કરોડોનો STP પ્રોજેક્ટ વિકાસના સપનાઓ અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ વચ્ચેનો મોટો અંતર સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવી રહ્યો છે.